8b
D
1
B4
v. 19
mm i
imu
ififlf jf
il a;
vUHiii:
m
Ul
y s
S/JS
•|â?gfyic :
•üîlffi
ma
mm
nisîiiziHUgi
ma
/
MMjÊÊÊfmfflflm
’iè- ; ï s î i î j ‘
H rUfjiih
îs slîUhl
»Wjj5&l«?S§Hfe
M
gMtôl
;
ilifliÉlü II
ifllff!
m&m
V
mmm
Étetof
pi
MiSfUMiii
î!?£ i**
paipiîsgî:
'T5
11!
JlSi
i ~ j
iWiiiliSiiiill
PIBlÉBilllM81IBitfl
SfiËlü&gKî
hIIKvPV
ffliiisifciiiJSSaiKB
■
Mil
Digitized by the Internet Archive
in 2017 with funding from
Getty Research Institute
https://archive.org/details/chartesdeterresaOOdela_0
FASCICULE DIX-NEUVIÈME
CHARTES DE TERRE SAINTE PROVENANT DE L’ABBAYE DE N.-D. DE JOSAPHAT, publiées
par M. H.»François Delaborde.
TOULOUSE.
IMPRIMERIE A. CHAUVIN ET FILS, RUE DES SALENQUES, 28
V
///J// -fJW ' tnuoy <>/> /<> ■ >///•//' •.//• r.>/> '■/<//{/
/ J iu (?}(/?(/ — Ç///
a Un J
* ' tf Q d
i*s9U f
l 'rS §
B liii TO SL«^
g g g fe 2_ s
s~w
§4 J ^1J-'y Kl § _.
6 5 §3jtej jf^-2 <* g^I3 ‘"f
vüIb&I iiiüh 1
^ ë " S 4^ fty .
■ t * 1 o W
x t fV-H -I
^ 1 i§- fe-f-Tu- I t~iÜ 4 |
fi fi / § 1 g jj *
a 3-? -5— 5 ^ 3 •»& ><
«Ml g ^
S >y =* S s*r= 3 g ?
£ 0“
S
— G
8
g >
f ** ri r*
-§ I
_ _ b-
0 fsJ b
1 g^j^.
% I II- a
&-£g Ü 1*^
* ISJ"?
i^S d
t ÇT r^A
^ |<o-6
& g ^ O-^-Jâ-Soa*"
-wa ;;• >/’ -' ..
A'r/uvt '/'/uirui , A'dïlcu/’ ï/êlwa. Du/ardi/i
CHARTES
DE
TERRE SAINTE
PROVENANT DE
L’ABBAYE DE N.-D. DE JOSAPHAT
PUBLIÉES PAR
H. -François DELABORDE
ANCIEN ÉLÈVE DE L’ÉCOLE DES CHARTES , ANCIEN MEMBRE DE L'ÉCOLE FRANÇAISE
DE ROME
PARIS
ERNEST THORIN, ÉDITEUR
LIBRAIRE DES ÉCOLES FRANÇAISES d’aTHÈNES ET DE ROME
DU COLLÈGE DE FRANCE ET DE L'ÉCOLE NORMALE SUPÉRIEURE
7, RUE DE MÉDICiS, 7
1880
INTRODUCTION
Les récits des plus anciens voyageurs en Terre Sainte nous
prouvent l’existence d’une église construite dans la vallée de Jo-
saphat sur remplacement du tombeau de la Vierge ; mais ce n’est
qu’à une époque relativement récente que l’on place l’origine du
monastère qui y fut adjoint. Selon Pirri, auteur de la Sicilia Sa-
cra, le seul, croyons-nous, qui ait traité cette question avec quel-
ques développements, l’abbaye bénédictine de Notre-Dame de Jo-
saphat aurait été fondée vers le milieu du onzième siècle par des
marchands d’Amalü qui avaient créé quelques années auparavant
l’abbaye de la Latine (1). Nous avons cependant un témoignage
certain que, dès le commencement du neuvième siècle, des moines
et des religieuses étaient groupés autour du sépulcre de Marie.
Le texte que nous invoquons va même jusqu’à donner le nombre
des serviteurs de Dieu qui s’y trouvaient réunis en 808 : « In valle
» Josaphat, in villa que dicitur Gethsemane ubi sancta Maria se-
» pulta fuit, ubi sepulchrum ejus est venerabile inter presbyteros
» et clericos XIII, monachi VI, Deo sacratæ inter inclusas et ibi-
» dem servientes XV (2). » Le petit nombre de moines mentionné
ne permet pas de supposer que cette communauté fût déjà consti-
tuée en abbaye.
Malgré l’opinion de Pirri, qui prétend, nous ne savons d’après
quelle autorité , qu’une abbaye bénédictine aurait existé dans la
vallée de Josaphat avant la conquête franque , nous croyons que
ce monastère n’a été fondé, ou tout au moins constitué en abbaye,
que postérieurement à la prise de Jérusalem. Nous savons , en
effet, que c’est en ce lieu que Godefroi de Bouillon établit les re-
(1) Rocchus Pirrus, Sicilia Sacra, II, p. 1130.
(2) Commemoratorium de casis Dei vel monasteriis , p. 78 , apud Titus Tobler,
Descriptiones Tense Sanctæ, Leipzig, Heinrichs, 1874.
1
2
INTRODUCTION.
ligieux qu’il avait amenés d’Occident (1). Enfin , — et c’est là un
témoignage concluant , — un diplôme de 1115, émané du roi
Baudouin Ier , désigne Hugues comme le premier abbé de Josa-
phat (2).
Ce qui est certain, c’est que l’antique chapelle du tombeau de la
Vierge était complètement détruite au moment du triomphe des croi-
sés. M. le comte Melchior de Vogué, qui a recueilli à ce sujet desté-
moignagesfort intéressants, constate qu’en 1 103 et en 1 106 elle était
encore en ruines (3). Remarquant ensuite qu’en 1161 elle présen-
tait exactement la disposition qu’on lui voit encore aujourd’hui, il
en conclut que la nouvelle église doit dater de la première moitié,
peut-être même du premier quart du douzième siècle. Cette hypo-
thèse se trouve justifiée aujourd’hui par le premier de nos actes.
Le patriarche Arnoul nous y apprend , en effet , que l’on s’occu-
pait, en 1112, de la reconstruction de cette église, détruite par les
infidèles, déjà relevée et repeuplée de moines sous le gouverne-
ment de l’abbé Hugues, mais encore inachevée, puisque ce même
acte consacre la mémoire d’une donation faite « ad ecclesie glo-
riose Virginis jamdicte reedificationem. »
Les libéralités des rois de Jérusalem, des patriarches et des ba-
rons ne tardèrent pas à enrichir l’abbaye de Notre-Dame de Jo-
saphat ; nos diplômes en font foi. Dès 1113 , nous voyons le pape
Pascal II prendre sous sa protection les moines de Josaphat et con-
firmer leurs privilèges ainsi que les biens qu’ils avaient reçus en
Orient du duc Godefroi de Bouillon et du roi Baudouin (4), et en
Occident des princes de Pouille et de Calabre (5). En 1115, c’est
Baudouin Ier lui-même qui leur confirme la possession de tout ce
qu’ils ont acquis en Palestine (6). Ces confirmations devaient être
renouvelées plusieurs fois.
Comme on vient de le voir , l’abbaye de Josaphat posséda de
bonne heure des biens situés hors des limites de la Terre-Sainte.
Elle n’eut pas à se plaindre de la piété des souverains normands
de l’Italie méridionale , qui mirent sous son obédience plusieurs
monastères élevés sur des terres récemment arrachées aux Sarra-
sins de Calabre et de Sicile. Le plus important de ceux-ci était
(1) Guill. Tyr., 1. IX, ch. 9.
(2) Cf. n° Y.
(3) Les églises de Terre-Sainte, p. 305-313.
(4) Cf. n° II.
(5) Cf. n° III.
(6) Cf. n° YI.
INTRODUCTION.
3
le prieuré de Sainte-Madeleine de Josaphat , fondé près de Mes-
sine par le comte Roger. C’était , grâce à sa situation exception-
nelle , une sorte de maison de correspondance de l’abbaye-mère ,
servant de station aux moines ou d’entrepôt à leurs marchandi-
ses; plusieurs chartes nous ont conservé le souvenir de la fran-
chise accordée au vaisseau qui , chaque année , portait en Orient
les objets et les denrées nécessaires à la consommation des reli-
gieux. On verra, en examinant l’acte n° II cité plus haut, com-
bien était déjà longue la liste des domaines que possédait l’ab-
baye en Sicile et en Pouille. Les princes de Hohenstaufen
confirmèrent ou augmentèrent encore les libéralités de leurs pré-
décesseurs.
Parmi les souverains de Jérusalem , la reine Mélisende, veuve
de Foulques , semble avoir eu un attachement particulier pour le
sanctuaire de Josaphat. Outre le témoignage de Guillaume de
Tyr, qui nous raconte qu’elle s’y fit enterrer (1), l’un de nos di-
plômes nous a conservé le souvenir d’une riche aumône faite par
,elle au monastère (2).
. Lorsqu’en 118? Jérusalem retomba aux mains des Sarrasins,
ceux-ci détruisirent complètement l’abbaye dont ils employèrent
les matériaux à réparer les murs de la ville ; mais ils respectèrent
la chapelle qui, depuis ce jour, est restée intacte, grâce à la véné-
ration des Musulmans pour la mémoire de la Vierge (3). Les reli-
gieux se dispersèrent; quelques-uns passèrent en Sicile , les au-
tres restèrent en Terre-Sainte et continuèrent à vivre sous le gou-
vernement d'un abbé. Nous ne pouvons savoir exactement quel fut
le lieu de leur retraite ; mais l’examen des dernières pièces du pré-
sent recueil nous fait croire que Tripoli, puis Acre, leur servirent de
refuge au moins dans les dernières années de la domination la-
tine (4) . Depuis la perte de leur capitale, les rois ne font plus d’au-
mônes à l’abbaye ; toutes leurs ressources sont employées à dé-
fendre les débris de leur empire. Le dernier diplôme royal que
contienne notre collection est un acte par lequel Jean de Brienne
achète aux religieux les maisons et les jardins qu’ils possédaient
à Tyr, près de la porte de Sidon, pour construire sur cet empla-
(1) Guill. Tyr., p. 877.
(2) Cf. n° XXXI Y.
(3) « Li Sarrasin, quant orent prise la cité, abatirent cele abeie et emportè-
» rent les pieres a le cité fermer ; mais le mostier n’abatirent il mie. »
La citez de Jhérusalem apud Descriptiones Terræ Sanctæ, p. 221.
(4) D'après la teneur de notre acte n° XLIY, les moines de Josaphat auraien
pu s'établir à Saint-Paul-d’ Antioche vers 1197.
INTRODUCTION.
cernent une nouvelle citadelle (1). Malgré tout, les pauvres moi-
nes avaient encore, en 1255, l’espoir de rentrer uu jour dans leur
abbaye, car ils se firent donner par Alexandre IV une confirmation
solennelle de tous les privilèges accordés par ses prédécesseurs,
ainsi qu’un long inventaire de toutes leurs possessions avant l’in-
vasion sarrasine ; cet inventaire et cette confirmation avaient été
rendus nécessaires par la perte d’une partie de leurs archives (2).
Cependant leurs malheurs devaient encore augmenter, car ce n’est
pas la seule fureur des infidèles qu’ils eurent à redouter : une lettre
d’Alexandre IV au légat fait une allusion assez obscure aux riva-
lités des Génois contre les Vénitiens et les Pisans en Orient , ri-
valités dont aurait gravement souffert la communauté (3). Plus
tard ce sont des chrétiens inconnus qui font main-basse sur ce qui
reste encore à piller (4). Enfin, en 1289, la misère fut à son com-
ble lorsque l’abbé Guillaume vit le troupeau confié à ses soins
dénué de tout par la prise de Tripoli. C’est après la chute de cette
ville qu’il obtint de Nicolas de Hanapes, légat du saint-siège, pa-
triarche de Jérusalem, la permission de passer en Occident pour
visiter les biens que les moines de Josaphat y possédaient, et qui
constituaient leurs dernières ressources. Ces biens , par l’incurie
ou les malversations de ceux qui les géraient, étaient dans le plus
triste état : l’abbaye-mère se trouvait privée à la fois de ses revenus
et de l’action qu’elle devait; exercer sur ses dépendances. Il fallait
châtier les coupables , remettre l’ordre dans l’administration , ré-
tablir l’autorité légitime. Pour cela la présence de l’abbé était in-
dispensable. L’autorisation de partir et les pouvoirs nécessaires à
cette œuvre de réforme lui furent donnés à Acre le 17 octobre
1289 (5).
Pirri, qui n’a pas connu cet acte, cite une histoire manuscrite
conservée de son temps au couvent de Sainte-Madeleine de Josa-
phat , à Messine , qui ne fait partir l’abbé Guillaume qu’après la
perte d’Acre : « Denique Latinis omnibus Christianis in univer-
» sum Tripoli et Ptolomaïde (quæ tantum urbes illis supererant)
» expulsis, abbates Sanctæ Mariæ de Latina et Sanctæ Mariæ de
» Valle Josaphat, anno 1291, cum binas naves sanctorum reli-
» quiis rebusque aliis ad cultum divinum pertinentibus cæteris-
(1) Cf. n» XLVI.
(2) Cf. n°* XLIX et L.
(3) N» LI.
(4) N° LVIII.
(5) Cf. n° LVIII.
v
INTRODUCTION. 5
» que majoris momenti rebus, quarum ex tanta ruina conservan-
» darum copia data est, onerassent, Messanam appulerunt (1). »
Sans vouloir nous prononcer formellement en l’absence de tout
témoignage positif, il nous semble pourtant bien improbable que
l’abbé de Josaphat soit revenu en Palestine après son voyage de
1289. Si l’on tient compte de la longueur des voyages par mer à
cette époque , du désordre où étaient les affaires de l’abbaye , dé-
sordre auquel il n’était possible de mettre fin qu’en un temps as-
sez long, si l’on se rappelle que les Sarrasins s’emparaient d’Acre
dix-neuf mois après la date de l’autorisation de départ donnée par
le légat à Guillaume , on admettra difficilement que celui-ci , qui
était encore à Messine le 10 septembre 1490 (2), fût de retour as-
sez à temps pour partager les dangers des chrétiens qui tenaient
encore la dernière cité latine d’Orient, surtout alors qu’aucun in-
térêt ne l’y appelait.
Quoi qu’il en soit, le 4 mars 1292 (nouveau style) , le siège of-
ficiel de l’abbé de Josaphat était Sainte-Madeleine de Messine,
ainsi qu’il résulte d’un acte mentionné par Pirri (3) et dont nous
reproduisons les dernières lignes : «Actum Messane in domo nos-
» tra Sancte Marie Magdalene ubi, post desolationem Terre Sancte,
» caput nostre religionis statuimus et conventualiter vivimus.
» Anno Domini 1291, mense Martio , die IV intrante, V indic-
» tione ; pontificatus Domini Nicolai pape quarti anno V. »
Guillaume avait dû rapporter avec lui celle des chartes de son
abbaye qui avait échappé aux désastres successifs. Les reliques
de ces archives , conservées jusqu’à ces dernières années dans le
couvent de Sainte-Madeleine, furent, il y a peu de mois, expédiées
aux archives d’Etat de Palerme , par l’intendant des finances de
Messine. M. le chanoine Carini en donna le premier la nouvelle
à la Società di storia patria de Sicile. C’est à lui que nous devons la
communication de ces précieux documents ; nous le prions de vou-
loir bien accepter ici le témoignage de notre gratitude pour l’obli-
geance dont il a fait preuve à l’égard de l’Ecole française de Rome.
II
Les pièces que nous publions se trouvaient , au moment où
(1) Rocchus Pirrus, Sicilia Sacra, p. 1131.
(2) Archives de Palerme, S. lsidoro, 169. Guillaume, abbé de Josaphat , fait un
échange avec Théodore, protopapa du clergé grec de Messine.
(3) Sicil. Sacra, p. 1136.
6
INTRODUCTION.
nous les avons étudiées , dispersées au milieu d’environ douze
cents autres réunies sans ordre logique, mais suivant leurs tailles,
en neuf gros volumes de formats différents, reliés en bois et por-
tant un nom de saint inscrit sur le dos. A ces noms de saints , on
a ajouté plus tard un numéro sur les plats. Nous donnons ici la
liste de ces volumes :
Nos 1. — Sta Maddalena.
2. — S. Mauro.
3. — S. Anselmo.
4. — S. Gregorio.
5. — Sta Cunegonda.
6. — Sta Scolastica.
7. — S . Isidoro (1).
8. — Sta Gertruda.
9. — S. Placido.
Sauf quelques exceptions que nous allons signaler , les diplô-
mes sont originaux et pour la plupart bien conservés. Plusieurs
existent en double ou triple exemplaire ; trois seulement nous
sont parvenus par des copies qui ne sont postérieures aux origi-
naux que d’environ quatre-vingts ans (2). Tous trois sont trans-
crits, en même temps que deux autres dont nous avons retrouvé
la rédaction primitive (3) , sur une grande feuille de parchemin
à deux colonnes qui pourrait bien avoir été produite dans un
procès. Une partie de la seconde colonne, restée blanche ainsi que
l’envers, ne permet pas d’y voir une page arrachée à quelque car-
tulaire (4). Il est difficile de déterminer le caractère d’une autre
pièce fort curieuse , qui présenterait toutes les apparences d’une
copie contemporaine si elle né portait encore les lacs de soie rouge
auquel le sceau a été jadis suspendu. C’est une lettre sans date,
mais qui se place entre 1143 et 1145 ; elle est adressée à un per-
sonnage qui, d’après les expressions de respect que l’on y.emploie,
ne peut être que le pape; les moines de l’abbaye de Josaphat y
déclarent que ce n’est que la violence qui les a contraints à payer
à l’archevêque de Nazareth une redevance plus forte que celle
qu’ils devaient au saint-siège (5). Si c'est la lettre originale, il
(1) Le dos de ce volume, qui portait le nom du saint ayant disparu, c’est par
un renvoi inscrit sur l’un des doubles que nous avons pu l’apprendre.
(2) N°* X, XI et XVI.
(3) Nos XIV et XL.
(4) La feuille dont il est ici question se trouve dans S. Mauro, n° 70.
(5) N° XXIV.
INTRODUCTION.
7
faudrait admettre qu’elle n’a pas été expédiée, puisqu'elle est res-
tée entre les mains des moines. Quant à une donation de Roger,
prince d’Antioche, qui porte le n° IY de notre recueil, ce doit être
bien probablement un double , car les noms des témoins qui de-
vaient terminer l’acte manquent complètement, et, d’un autre côté,
ce ne peut être une pièce non expédiée, puisqu’elle se trouvait
dans les archives de l’abbaye.
L’écriture, généralement très grosse, est, à quelques modifica-
tions près, celle des fac-similés que nous publions.
En rapprochant les douze diplômes royaux que contiennent les
archives de Josaphat de ceux que renferme le cartulaire du Saint-
Sépulcre, nous avons pu faire les remarques suivantes sur les
formes observées à la chancellerie des rois de Jérusalem.
Tous commencent par l 'invocation à la sainte Trinité, souvent
précédée d’une croix. Ensuite vient quelquefois , mais rarement ,
un préambule ; nous n’en avons trouvé que cinq sur trente-huit di-
plômes. Après Baudouin III, le préambule disparaît complètement.
Dans la suscription , nous avons à noter un usage tout particu-
lier : c'est qu’après Baudouin Ier les souverains latins portaient un
numéro d’ordre destiné, non pas à les distinguer de leurs homo-
nymes , mais à indiquer le rang qu’ils occupaient dans la série
des rois de Jérusalem; aussi ce numéro d’ordre n’est-il pas joint
à leur nom, mais à leur titre de roi. Or on sait que Godefroi de
Bouillon ne voulut point porter ce titre ; jamais on n’appelle le con-
quérant autrement que Godefridus dux. C’est ainsi que le nomment
les papes et les rois, ses successeurs, dans les confirmations géné-
rales des biens de l’abbaye de Josaphat lorsqu’ils rappellent les
largesses du « duc de Godefroi et du roi Baudouin s£n frère (1). »
La série ne commence donc qu’à Baudouin Ier; mais il est à re-
marquer que celui-ci ne se qualifie pas de rex primus, mais tout
simplement de rex. — L’exemple de Godefroi de Bouillon fut
suivi plus tard par le comte Henri de Champagne , héritier légi-
time du trône après la mort du huitième roi, Gui de Lusignan ,
mais qui ne voulut jamais se faire couronner, par le désir qu’il
avait de revenir en France. Bien qu’il fût réellement considéré
comme souverain, ainsi que le prouve un acte de l’abbé de Saint-
Paul d’Antioche donné en 1197 (2) et qui porte cette mention :
« Regnante (sic) Boamundo illustrissimo principe Antiocheno et
» nobilissimo comite Henrico, » il ne compte pas parmi les rois,
(t) N®' Il et XVIII.
(2) N° XLIV.
8
INTRODUCTION.
et son successeur, Amaury de Lusignan, est nommé rex nonus
dans un acte du cartulaire du Saint-Sépulcre (1).
A la suite du dispositif , nous avons trouvé cinq fois une impré-
cation que l’on ne voit plus après Baudouin III. A cette clause
d’imprécation contre celui qui enfreindra l’acte, est jointe, une
fois seulement, une clause de bénédiction pour qui le respectera.
L'annonce du sceau se fait toujours sous Baudouin III et sous
ses successeurs.
A partir de Baudouin III, la date est presque toujours divisée
en deux parties : l’indication de l’année et de l’indiction précé-
dée du mot factum , et celle du lieu , du nom du chancelier et du
jour du mois, précédée du mot datum ou data. Entre ces deux par-
ties se trouvent les noms des témoins, écrits de la main même du
scribe (2). Avant cette époque, la date était disposée d’une façon va-
riable; une fois même elle est placée au commencement de l’acte (3) ;
elle manque complètement dans deux actes de Baudouin II (4) ;
mais jamais elle n’est divisée en deux parties comme elle l’est
après Baudouin III. Lorsqu’on trouve les mots factum et datum ,
tous les éléments de la date sont réunis en une seule formule (5).
Quelquefois la date contenait une accumulation de détails chro-
nologiques. Nous citerons un diplôme de Baudouin II donné à
Acre en 1120 et qui est ainsi daté : « Factum est autem hoc pri-
» vilegium Tholomaïdi, pridie kalendas Februarii, anno Incarna-
* » cionis Dominice millesimo GXX , indictione XII , epacta oc-
» tava X, luna XXYII (6). »
Le style suivi devait être celui de Noël ou du premier janvier;
c’est ce qu’on peut constater dans la date que nous venons de re-
produire. En tffet , si l’on se fut servi du style florentin ou de
celui de Pâques, la date réelle aurait été 1121 ; en cette année,
l’épacte aurait été 29 et non 18 et le 27e jour de la lune serait
(1) Cart. du Saint-Sép., 177, ann. 1201. Il va sans dire que l'on ne compte
pas non plus le prétendant Conrad de Montferrat, époux d’Isabelle, que Y Art de
vérif. introduit dans la série, puisque, par suite d'un accord, Gui de Lusignan
conserva le titre de roi jusqu'à sa mort.
(2) N°8 XXIX, XXXIII, XXXVIII, etc. — Cart. du Saint-Sép., 51, 52, 53,
54, 55, 56, 57, 99, 144, 169, etc. Nous avons trouvé le mot data dans les
n08 XXXIII, XLIII et XLVI. Le petit nombre des exemples ne nous permet
pas de juger si cette formule était spéciale à une certaine catégorie d'actes.
(3) Cart. du Saint-Sép., 29.
(4) Ibid., 43 et 46.
(5) N° XVIII et Cart. du Saint-Sép., 44.
(6) N° VIII.
INTRODUCTION.
9
tombé le 18 février et non le 31 janvier (1). Il est vrai que l’indiction
de cette année est XIII et non pas XII ; mais ceci prouve simple-
ment que l’on employait l’indiction qui commence en septembre
et non l’indiction romaine. Cependant les indications d’indictions
et d’épactes sont trop souvent fausses pour que nous osions affir-
mer que telle fut l’habitude constante de la chancellerie royale.
Au sujet des noms des témoins, nous avons une remarque à
faire : c’est que les grands officiers de la couronne ne doivent pas,
comme à la chancellerie des rois de France, faire nécessairement
partie des témoins de l’acte royal. Souvent on ne voit figurer que
quelques-uns d’entre eux au milieu des autres témoins ; souvent
aussi ils signent simplement de leur nom , sans y ajouter le titre
de leur charge ni celui de leur fief. C’est là du reste un usage fort
commun parmi les premiers seigneurs latins de Palestine ; pour
n’en citer qu’un exemple, Eustache Granier, connétable de Jéru-
salem et seigneur de Césarée par sa femme, ne s’est jamais paré
d'aucun de ces deux titres (2). Quant à l’ordre des témoins, le seul
fait à constater est que les signatures des laïques viennent tou-
jours après celle des clercs. Ces deux séries sont souvent séparées
par cette formule : « De laïcis » ou « De baronibus. »
Parmi les grands officiers , il en est un dont le nom devrait
faire partie intégrante de l’acte : c’est le chancelier. La place la
plus habituelle de ce nom est à la fin de l’acte où il est joint à la
date du lieu et du jour comme dans le n° XXIX de notre recueil :
« Datum Tyri per manum Radulfi cancellarii , XII kalendas
« maii. » On peut dire que telle est la règle à partir de Bau-
douin III ; cependant on voit dans le Cartulaire du Saint-Sé-
pulcre un diplôme de ce roi , où la mention du nom du chance-
lier fait complètement défaut (3). Avant Baudouin III , on trouve
bien aussi la formule : « Datum per manum (4), » mais, comme
nous avons déjà eu lieu de le remarquer, aucune règle diploma-
tique fixe n’est observée sous les premiers rois. C’est ainsi que
le nom du chancelier manque quelquefois tout à fait (5), ou qu’il
est joint à l’annonce du sceau (6), ou bien encore qu’il est parmi
(1) Un raisonnement semblable nous fait reconnaître l'emploi du style de
Noël ou du premier janvier dans un acte de Jocelin , prince de Galilée (VII),
et dans deux actes de Guillaume de Bures (X et XI).
(2) N°* VI et VIII, et Familles d’Outremer, p. 274.
(3) Cari, du Saint-Sép., n° 34.
(4) N° XVIII.
(5) N° VI et Cart. du Saint-Sép., 29, 30 et 45.
(6) Cart . du Saint-Sép ., 43 et 44.
10
INTRODUCTION.
ceux des témoins (1). On peut trouver aussi à la fin de l’acte une
formule où le chancelier parle à la première personne : « Ego
autem Helias cancellarius regis hoc privilegium dictavi (2). »
Le chancelier était toujours un clerc. On s’en convaincra faci-
lement en examinant la liste publiée dans les Familles (F Outremer
et les additions que nous y avons faites. Il en est un pourtant qui
ne porte aucun titre ecclésiastique ; c’est Payen , chancelier sous
Baudouin Ier et sous Baudouin IL Un acte de 1120, publié dans
le Gartulaire du Saint-Sépulcre (3), nous prouve que celui-là aussi
était un clerc. Nous avons dit tout à l’heure que les signatures
des ecclésiastiques précédaient toujours celles des laïques. Or,
dans cet acte, le nom du chancelier est séparé de ceux des barons
par celui d’un certain Brando , qui , dans un diplôme de notre re-
cueil, est qualifié de « clericus regis (4). » C’est pour la même
raison que , parmi les- grands officiers , le chancelier précède tous
les autres (5).
En l’absence du chancelier, on indiquait néanmoins par quelle
main l’acte avait été donné. C’est ainsi que lorsque le chancelier
Raoul devint évêque de Bethléem, il se fit plusieurs fois suppléer
auprès du roi par un intérimaire. Nous avons en effet deux actes
de 1159 et de 1161 (6) qui se terminent par cette formule : « Data
» Achon per manum Stephani domini Radulfi Bethleemite epis-
» copi regisque cancellarii in hoc officio vice fungentis. » Pen-
dant le temps que Guillaume de Tyr fut chancelier de Jérusalem,
des diplômes royaux furent donnés par la main de Lambert, cha-
pelain du roi (7). Enfin, le Cartulaire du Saint-Sépulcre nous a
conservé une charte de Jean de Brienne donnée en 1212 par un
notaire appelé Baudouin (8).
Sur le chapitre des sceaux , nous avons peu de chose à dire ,
puisque dans nos actes ils ont tous disparu. Il ne nous reste que
les indications données par les annonces de sceau et par les traces
de suspension. Celles-ci consistent toujours en deux petits trous
ronds qui n’ont jamais pu servir à supporter une queue de par-
chemin, et dans lesquels se trouvent encore assez souvent des flocs
(1) N°* V et VIII.
(2) Cart. du Saint-Sép., 31, p. 57.
(3) Cart. du Saint-Sép., 45, p. 84.
(4) N° VIII, 1120.
(5) N° V, 1115.
(6) N° XXXIII et Cart. du Saint-Sép., 99, p. 196.
(7) N° XXXVIII.
(8) Cart. du Saint-Sép. , 145, p. 269.
INTRODUCTION.
11
de soie rouge. Ce mode de suspension était-il général ou spécial
à une seule catégorie d’actes? C’est ce que nous ignorons, puis-
que tous ceux que nous avons sont de la meme espèce. En tout
cas, l’usage de la soie n’était pas réservé aux seuls rois, comme
le prouvent trois de nos pièces émanées de personnages très di-
vers (1). Lorsque la matière du sceau est annoncée , on ne parle
jamais que de bulles de plomb (2). Ce métal forme également la
matière de l’unique sceau de l’abbaye de Josaphat qui nous ait
été conservé et que M. Schlumberger a retrouvé en Syrie. Nous
en empruntons la description au Bulletin de la Société des antiquai-
res de France, année 1878, p. 181. « La bulle de plomb est du trei-
zième siècle ; elle porte les légendes suivantes , au droit :
S. IOHANNIS : ABBATIS,
Sigillum Johannis albatis.
» Et au revers :
SEPVLCRVM BEATE MARIE,
Sepulchrum Beatæ Mariæ.
» Il s’agit ici d’un abbé encore inconnu du monastère de la val-
lée de Josaphat. » On verra plus loin que cet abbé figure dans l’un
de nos actes en 1178. « ... Mais ce qui fait le principal intérêt de
cette bulle , c’est le petit édifice du revers si clairement désigné
par la légende citée plus haut. Cet édifice circulaire , flanqué de
deux tourelles terminées par deux petites coupoles presque sphé-
riques , surmonté lui-même d’une grande coupole en dôme , à
voûte divisée par des arêtes courbes allant du sommet à 1a. circon-
férence ; cet édifice , disons-nous , peut être considéré comme
l’unique représentation contemporaine connue de l’église du Sé-
pulcre de la Vierge , reconstruite , vers 1150, par les croisés » on a
vu, p. 2, qu’on s’occupait de la reconstruire en 1112, « et en-
core debout aujourd’hui , bien que modifiée par des restaurations
successives (3). »
Le plomb fut aussi employé par Jocelin, prince de Galilée (4), et
par le comte de Tripoli , Raymond (5) .
Nous terminerons les quelques remarques que nous venons de
(1) N08 XXXII, XLI et LIV.
(2) Cart. du Saint-Sép ., 30, 34, 43, 44.
(3) N° VII.
(4) On peut voir une reproduction de ce sceau dans la Revue archéologique ,
année 1878, p. 185.
(5) N. de Wailly, Eléments de paléographie , II, p. 48.
12
INTRODUCTION.
faire en disant que ce n’est que sous Baudouin III que les diplô-
mes des rois de Jérusalem ont pris une forme fixe, dont notre
no XXXIII est un modèle complet.
III
Nous ne nous chargeons pas de montrer tout le parti que l’on
peut tirer de nos diplômes ; un tel travail dépasserait les limites
que nous nous sommes imposées. Grâce à eux , bien des rensei-
gnements utiles peuvent être ajoutés aux Familles d? Outremer ;
pour qu’on se fasse une idée des ressources qu’ils présentent ,
nous donnons ici les corrections et les additions que nous avons
pu faire à quelques listes publiées dans cet ouvrage (1). Les au-
tres indications éparses dans notre recueil et qui pouvaient diffi-
cilement se disposer en séries seront réunies dans la Table alpha-
bétique.
GRANDS OFFICIERS DU ROYAUME DE JÉRUSALEM.
Sénéchaux.
Gérard de Ridefort , cité par Ducange (2) parmi les sénéchaux
royaux , ne doit pas être compté comme tel. Notre acte n° XL1
nous apprend qu’il n’était que sénéchal du Temple en 1183. D’ail-
leurs , vers la même époque , nous voyons un Ranulfus dapifer ,
signer, en 1176, un diplôme de Baudouin IY (3). De plus, un
document cité par l'éditeur des Familles d'Outremer prouve que
c’est en la même année que l’on devrait placer le commencement
de la sénéchaussée de Jocelin III , comte d’Edesse (4). Enfin le
même éditeur fait remarquer qu’on ne trouve Gérard de Ridefort
avec le titre de sénéchal ni dans les continuations de Guillaume
de Tyr ni dans aucune de leurs variantes (5). Il y a donc lieu de
croire que s’il y a eu un sénéchal entre Miles de Plancy et Joce-
lin de Courtenay (ce qui , d’après les Familles d’Outremer , n’au-
rait pu avoir lieu que du 18 avril 1174 à 1176 (6), ce sénéchal
(1) Plusieurs de ces corrections sont empruntées au Cartulaire du Saint-
Sépulcre, dans lequel l’éditeur des Familles d’Outremer a négligé de relever
beaucoup de mentions intéressantes.
(2) Familles d’Outremer, p. 616. On sait que Gérard devint grand-maître du
Temple. Ibid., p. 879.
(3) N° XXXVIII.
(4) Paoli, Cod. diplomaticus , n° 60, p. 61.
(5) Fam. d’Outremer, p. 616.
(6) Ibid., p. 403 et 616.
INTRODUCTION. 13
s’appelait Renoul. Quant à Gérard de Ridefort , ce n’est pas un
sénéchal royal , mais un simple sénéchal du Temple.
Connétables.
Simon signe un diplôme du roi Baudouin Ier en 1115 (1).
Manassès est l'un des souscripteurs d’un acte donné par Bau-
douin III en 1146 (2). La plus ancienne souscription de ce conné-
table que signalent les Familles d'Outremer est de 1147.
Maréchaux.
Sado ou Sada signe deux actes de 1146 et de 1154 (3). Les signa-
tures de ce personnage antérieurement connues sont apposées à
des actes de 1125 à 1144 (4).
Eudes de Saint- Aman d avait déjà cessé d’être maréchal en 1159,
puisque, dans un acte du 13 mars de cette année (5), il figure
sans aucun titre après le maréchal Guillaume, de qui les Familles
d'Outremer ne rapportent pas de souscriptions antérieures au
26 juillet 1160 (6).
Quant à Jocelin , comte d’Edesse , qui fut depuis sénéchal et
qui, d’après le même ouvrage, aurait été maréchal après Eudes et
avant Guillaume, il n’a pu remplir cette charge qu’entre le 7 juin
1156 et le 13 mars 1159.
Chambellans.
Girard apparaît en 1115 dans un diplôme de Baudouin Ier (7).
La seule date assignée par les Familles d'Outremer à ce personnage
était 1110 (8).
Jean est , en 1119 , témoin d’un acte de Jocelin de Galilée (9).
Les autres signatures de Jean rapportées par les Familles d' Outre-
mer sont comprises entre les années 1120 et 1138 (10).
(1) N° V.
(2) No XXYI.
(3) N°* XXVI et XXIX.
(4) Fam. d’Outremer, p. 625.
(5) No XXXIII.
(6) Fam. d’Outremer , p. 626.
(7) N° VI.
(8) Fam. d’Outremer, p. 630.
(9) N» VII.
(10) Fam. d’Outremer, p. 630.
14
INTRODUCTION.
Nous ignorons si un certain Milo camerarius , qui figure en
1139 dans un acte de Roger, évêque de Rame (1), était un officier
royal ou le chambellan du patriarche.
Balian de JTaffa , ignoré sous ce titre des Familles d'Outremer,
signe un acte de Baudouin Y du 16 mai 1185 (2). C’est sans doute
le Balian de Jaffa , frère de Roard le jeune, qui était vicomte de
Jérusalem en 1178 et qui avait été remplacé dans ces fonctions
par Pierre de Creseca (3).
Bouteillers.
Ainsi que nous le disions tout à l’heure pour le chambellan
Miles , nous ne savons pas de qui Ernaldus pincerna , qui figure
dans le même acte (4), tenait son titre.
Robert Crépin est témoin d’un acte de Baudouin III donné à
' Tyr le 20 février 1146 (5).
Chanceliers .
Payen signe en 1115 un diplôme de Baudouin Ier et en mars
1128 une donation de Baudouin II (6). Les signatures ' de ce
chancelier, rapportées par les Familles d' Outremer, sont comprises
entre 1120 et 1125 (7). Nous avons dit plus haut que ce Payen
était un clerc comme tous les chanceliers , bien que son nom ne
soit jamais accompagné d’un titre ecclésiastique.
Hamelin , de qui les Familles d? Outremer ne rapportent qu’une
signature postérieure à 1130 et une autre de 1149 où il ne se qua-
lifie que de vice-chancelier (8), occupait 1a, charge de chancelier
dès l’année 1130 (9).
Deux actes du roi Foulques portant la date de 1 1 33 et de 1 1 35
sont dressés par Franco cancellarius (10). Nous ne croyons pas que
ce Francon soit un chancelier royal. En effet, les deux actes cités
(1) N° XX.
(2) N° XLIII.
(3) Fam. d'Outremer, 356 et 645,
(4) N° XX.
(5) N° XXVI.
(6) N° V et Cart. du Saint-Sép ., n° 44, p. 82.
(7) Fam. d'Outremer, p. 634.
(8) Ibid., p. 634.
(9) N° XVIII.
(10) Cart . du Saint-Sép., n1 2 3 4 5 6 7 8 09 10 85 et 86.
INTRODUCTION.
15
ont été donnés à Antioche même par le roi en qualité de bail de
la principauté d’Antioche. Francon ne doit être qu’un chancelier
de cette principauté. En tout cas , il ne figure dans les Familles
d'Outremer, ni dans la liste des chanceliers de Jérusalem, ni dans
celle des chanceliers d’Antioche.
Raoul était chancelier royal dès le 20 février 1146 (1). Les Fa-
milles d'Outremer' ne citent pas d’actes dressés par lui avant l’an-
née 1147 (2). Lorsqu’il devint évêque de Bethléem, il se fit quel-
quefois suppléer par un certain Etienne (3) ; on a cependant des
actes donnés par sa main après cette époque (4) .
Guillaume de Tyr fut souvent suppléé par divers personnages,
d’abord par Pierre , cité par les Familles d'Outremer (5) , puis en
1176 par Lambert , chapelain (6): -
Après Guillaume de Tyr, nous voyons en 1175 un chancelier
omis par les Familles d'Outremer ; c’est Pierre , archidiacre de
Lidde, qui pourrait bien être le même que le premier suppléant
de Guillaume de Tyr cité tout à l’heure (7).
Enfin, en 1212, un "chancelier omis également par les Fa-
milles d’outremer , Raoul , évêque de Sidon , donne un acte de
Jean de Brienne (8). C’est l’évêque anonyme de Sidon que le roi
de Jérusalem envoya la même année à Innocent III (9).
Vicomtes de Jérusalem et châtelains de la Tour de David.
Pisel , vicomte de Jérusalem , signe l’un de nos actes qui porte
la date de 1115 (10). Les Familles d'Outremer ne signalent qu’une
signature de ce vicomte donnée en 1110 (11). Parmi les signatai-
res d’un autre diplôme de 1115 et d’un troisième postérieur de
quatre ans (12) figure un Pisel sans qualification, qui doit être le
même personnage.
(1) N0' XXVI et XXIX.
(2) Fam. d'Outremer, p. 635.
(3) N° XXXIII et Cart. du Saint-Sép ., n° 99, p. 196.
(4) Cart. du Saint-Sép, , n° 144. — N° XXXVI.
(5) Fam. d’Outremer, p. 635.
(6) N° XXXVIII.
(7) N° XLIII.
(8) N° XLVI.
(9) Fam, d’ Outremer , p. 806.
(10) N° V.
(11) Fam. d’Outremer, p. 643.
(12) N1 2 3 4 5 6 7 08 9 10 11 12 VI et VII.
16
INTRODUCTION.
Payen de U ch , vicomte de Jérusalem , omis par les Familles
d'Outremer, était en charge le 20 avril 1154 (1).
L’année suivante, outre un vicomte de Jérusalem, Arnoul, cité
par les Familles d'Outremer (2), nous trouvons deux châtelains
de la Tour de David : Ysaac , qui paraît parmi les souscripteurs
de deux actes du 27 juin 1155 (3), et Eudes de Tholenth, qui
signe un autre diplôme du 13 juillet 1155 (4).
Vicomtes d’Acre.
Nous trouvons dans nos actes deux vicomtes d’Acre qui ne
figurent pas dans la liste des Familles d'Outremer :
Gilbert de Fleuri en 1185 (5).
Jean le Tor en 1212 (6). C’est ce même Jean le Tor que Jean
de Brienne envoya en 12 15 au concile de Latran.
Grands officiers de Galilée (7).
Sénéchal. — Edric ou Ydric, témoin de deux actes de Guillaume
de Bures, le 1er février 1221 (8).
Connétable. — Frédéric, témoin des mêmes actes.
Maréchaux. — Gérard , témoin des mêmes actes.
Guillaume, signataire d’un acte de Baudouin III, daté du
13 mars 1159. Les Familles d'Outremer ne font mention de ce ma-
réchal que de 1165 à 1170 (9).
Chanceliers. — Rorgo Fretellus dresse un acte de Jocelin, prince
de Galilée, le 1er février 1119 (10). On ne connaissait sur Fretellus,
auteur de la Descriptio Terre Sancte , que ce qu’il dit lui-même et
ce que répète Fabricius , c’est-à-dire qu’il était archidiacre. Nous
apprenons à la fois ici quels étaient son prénom , sa charge et
l’époque exacte à laquelle il vivait.
Serlo signe les deux actes déjà cités de Guillaume de Bures.
(1) N° XXIX.
(2) Fam. d’Outremer , p. 644.
(3) Cart. du Saint-Sép., 51, p. 95, et 52, p. 97.
(4) Cart. du Saint-Sép ., n° 53, p. 10 1.
(5) N° XLIII.
(6) N° XLVI.
(7) Cf. la liste donnée par les Familles d’Outremer , p. 462.
(8) N« X et XI.
(9) Fam. d’Outremer, p. 462.
(10) N° VII.
INTRODUCTION.
17
Maison des patriarches .
La composition de la maison du patriarche nous est donnée par
un acta de juin 1177 contenu dans le cartulaire du Saint-Sépul-
cre (1) :
« Galfredus dapifer (Il occupait cette charge dès 1169) (2).
Girardus capellanus.
Petrus clericus.
Willelmus crucifer qui hec conscripsit.
Aldebertus pincerna , tunc temporis preceptor domus mee.
Petrus Lombardus.
Datum per manum magistri Monachi cancellarii mense junio. »
Monachus , déjà chancelier en 1171 (3), n’est autre que Haymar
Monacho , plus tard archevêque de Gésarée , puis patriarche (4).
Avant lui nous connaissons deux autres chanceliers : Baudouin
qui signe ou dresse plusieurs actes de 1138 à 1139 (5); il#devint
plus tard évêque de Gésarée , ainsi que le prouve sa signature
apposée à un acte du patriarche Guillaume entre 1142 et 1145 (6);
et Ernesius en 1146 (7).
Abbés de Josaphat (8).
Du Gange fait de Baudouin, archevêque de Gésarée en 1101, le
premier abbé de Josaphat d’après le seul Albert d’Aix (9). Encore
ce chroniqueur ne nomme-t-il pas le moine dont il parle. Quant
à nous , nous croyons que si Baudouin a été mis à la tête de l’ab-
baye , il n’a, en tout cas , pas porté le titre d’abbé, puisque son
(1) Cart. du Saint-Sép., n° 168, p. 307.
(2) Ibid., 167, p. 305.
(3) Ibid., 181, p. 325.
(4) Fam. d’Outremer, p. 724. — Vo y. aussi Riant, De Haymaro Monacho,
Paris, Jouaust, 1865.
(5) Cart. du Saint-Sép., n°* 33, 72 et 87, p. 63, 146 et 169. — N° XX du pré-
sent recueil.
(6) N° XXIII.
(7) Cart. du Saint-Sép., n° 41, p. 79.
(8) Sur les treize noms qui composent cette liste , six seulement sont men-
tionnés dans les Familles d’Outremer.
(9) Fam. d’Outremer , p. 819.
2
18
INTRODUCTION.
successeur Hugues est qualifié de premier abbé de Josaphat dans
l’un de nos actes (1).
1. Hugues, 1112 (2) -1 117 (3).
2. Gilduin, parent de Baudouin II (4) , n’était encore qu’élu en
1120 au concile de Naplouse (5) ; mais , dès la même année , il
signe comme abbé un acte de Baudouin II (6). Il paraît pour la
dernière fois en 1130 (7).
3. Robert, 1135 (8)-il38 (9).
4. Gui, 1140-1154 (10).
5. P..., 1156-1157 (11).
6. Guillaume I, 1158 (12)-U60 (13).
7. Pierre, 1170 (14)-U76 (15).
8. Jean, 1178 (16).
9. Amé , 1195 (17)-1205 (18). Il semble résulter d’actes de 1203
et de 1204 que nous avons vus aux archives de Palerme (19) que
cet abbé aurait résidé plusieurs années en Sicile.
10. Raoul, 1221 (20J-1235 (21).
11. Henri, 1248 (22).
(1) «... sub Hugonis regula primi abbatis in valle Josaphat... » N° V.
(2) N° I.
(3) Cart. du Saint-Sép., 11, p. 12.
(4) N» VIII.
(5) WM. Tyr., 1. XII, ch. 13.
(6) Cart. du Saint-Sép ., 45, p. 84.
(7) N° XVII.
(8) Fam. d’Outremer, p. 819.
(9) Cart. du Saint-Sép., 26, p. 50.
(10) N®» XXI et XXVIII.
(11) Cart. du Saint-Sép., p. 136.
(12) N® XXXII.
(13) N° XXXIV.
(14) N° XXXVII.
(15) Cart. du Saint-Sép., 170, p. 309.
(16) N® XL.
(17) Confirmation de privilèges faite à l'abbaye de Josaphat, sur la requête de
l’abbé Amé, par Henri, empereur et roi de Sicile, le 20 décembre 1195. —
S. Mauro, 84, et Sta Gertruda, 46.
(18) N° XLV.
(19) S. Placido, n° 39. — S. Mauro, n° 117.
(20) 11 juin 1221, Catane. — Frédéric, empereur et roi de Sicile, confirme à
Raoul, abbé, et au couvent de Josaphat, les anciens privilèges des moines, et
particulièrement la franchise du vaisseau qui fait chaque année pour leur
compte le voyage de Messine en Palestine, moyennant un paiement annuel de
120 Tari. — S ® Maddalena, n° 75.
(21) G mai 1235. — S. Placido, n° 85.
(22) Fam. d'Outremer, p. 820.
v
INTRODUCTION. 19
12. Jacques, 1264 (1)-1267. Il se trouvait à Messine en cette
dernière année (2).
13. Guillaume II , 1289 (3)-1291 (4).
Abbés de la Latine.
Richard, 1130 (5). Les Familles d'Outremer (p. 824) ne rappor-
tent qu’une signature donnée en 1120 par cet abbé.
Soibrand , de qui les Familles d' Outremer ne citent qu’une si-
gnature donnée en 1136, paraît encore en 1138 et 1144 (6).
Renaud , de qui nous avons une signature en 1161 (7). On ne
voit dans les Familles d'Outremer qu’une souscription de cet abbé
apposée à un acte du 26 juillet 1160.
Nous renvoyons à la table pour les quelques autres indications
que nous avons pu recueillir relativement aux abbés et prieurs de
Terre-Sainte. Nous ferons une exception pour les prieurs du
Saint-Sépulcre dont l’éditeur des Familles d'Outremer aurait pu
facilement compléter la liste à l’aide des documents publiés par
M. de Rozière.
Gérard, prieur en 1120 (8), exerçait encore ces fonctions en
1123 (9).
Après ce prieur , les Familles d'Outremer citent un Guillaume
qui devint archevêque de Tyr en 1127. Mais après celui-ci vient
un second Guillaume qui paraît en 1129 dans le même acte où
figure son prédécesseur en qualité d’archevêque de Tyr (10) , et
qui dans la même année se distingue par l’épithète de Guillaume
(1) N° LVII.
(2) II y a, en effet, aux archives de Palerme (S. Mauro, 66 et 67), deux ven-
tes de casaux vides faites le 5 mai et le 10 août 1167 par Jacques, abbé de Jo-
saphat, devant Pelegrino de Maraldo et Alduino de Pagana, juges de Messine,
et qui portent la signature autographe de cet abbé.
(3) N° LIX.
(4) Pirrus, Sicilia Sacra , p. 1136.
(5) N° XVII.
(6) Cart. du Saint-Sép ., n°* 26 et 34, p. 50 et 67.
(7) N° XXXV.
(8) Fam. d’Outremer, p. 839. — N° VIII.
(9) N° XII.
(10) Cart. du Saint-Sép., 67, p. 738.
20
INTRODUCTION.
second (Guillelmo secundo , priore) et par celle de Guillaume troi~
sième prieur (Guillelmus , prior tercius) (1). La dernière mention
de Guillaume II se trouve dans nn de nos diplômes à la date de
1130 (2).
Pierre est nommé dans cinq actes du Cartulaire du Saint-Sé-
pulcre (1132 à 1135) (3) avant l’année 1136 , date la plus ancienne
qui lui soit attribuée par les Familles d'Outremer.
Enfin le 1er juillet 1211, S antius , prieur du Saint-Sépulcre, est
nommé dans un acte de Jean de Brienne (4).
(1) Ibid., 70 et 77, p. 143 et 153.
(2) N° XVIII.
(3) Cart. du Saint-Sép.^ 74, 106, 27, 102, 82.
(4) Ibid., 145, p. 268.
CHARTES DE TERRE-SAINTE
PROVENANT DE
L'ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT
I
1 112. — Arnoul de Rohes , patriarche de Jérusalem , fait une donation
pour la rèêdification de l'église de Notre-Dame de Josaphat.
(Sta Maddalena, 88.)
f In nomine Sancte et Individue Trinitatis. Ego Arnulphus
Dei gratia sancte Jherosolimitane ecclesie patriarcha , sanctorum
patrum sequi volens exempla, sancta loca Jherosolimarum ab in-
fidelibus destructa reformare cupiens, paternitatis intuitu nobili-
tati antique ecclesie Beate Marie vallis Josaphat a paganis des-
tructe condolens , cum jam temporibus nostris per Dei gratiam
reedificaretur et grex ibidem Deo serviens multiplicaretur, dignum
et rationabile [censeo] eam nos beneficiis ditare et honorare, qua-
tinus Domina illa in cujus honore fabricata est jamdicta basilica,
pro statu nostro regisque gloriosi Balduini filii nostri dilecti to-
tiusque gregis mihi sibique diverso modo commissi, apud filium
suum dignetur intervenire. Siquidem supradicte ecclesie abbatis
venerabilis nomine Hugonis peticioni, preclarique regis nostri et
episcoporum canonicorumque consilio et assensu , aures pietatis
inclinantes, concessimus ecclesie prefate medietatem decime Ber-
valdi terciamque partem decime Radulfi Aloensis, decimam quo-
que Gumfredi de Cavis, de Mezera, de Daltim ad ecclesie gloriose
Virginis jamdicte reedificationem. Hoc decretum nostrum qui-
cumque violare temptaverit anathematis vinculo perpetuo damp-
22
CHARTES DE TERRE-SAINTE
netur nisi resipuerit. Facta est autem hec cartha anno ab Incar-
natione Dominica MGXII ; regente ecclesiam Hierosolimitanam
Arnulfo patriarcha et regnante glorioso rege Balduino. AMHN.
II
1113, 2 janvier , Bènèvent. — Pascal II confirme les privilèges de
l’abbaye de Notre-Dame de Josaphat.
( S. Isidoro , 76).
Pascalis episcopus servus servorum Dei dilectis filiis Hugoni
abbati venerabilis monasterii Sancte Marie de valle Josaphat
ej usque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Redemptori omnium gentium Domino nostro Jhesu- Christo
gratias agimus quod passionis et resurrectionis sue locum , civi-
tatem videlicet Jérusalem in qua redemptionem omnium gen-
tium operatus est , ab infidelium potestate temporibus nostris eri-
puit et suam illic ecclesiam misericorditer exaltavit , adimplens
quod per prophetam dixerat : « Locum pedum meorum glorifi-
cabo. » Ubi nimirum etiam beate matris ejus sepulcrum a fide-
libus honoratur. Et nos itaque ipsius sepulcri venerabile mo-
nasterium in valle Josaphat constitutum, pro ipsius Domine nostre
beate Marie Dei genitricis et semjer virginis devotione ac reve-
rentia , privilegii presentis auctoritate et apostolice sedis protec-
tione munimus. Statuimus enim ut quecunque dona quascunque
possessiones egregie memorie Gotefridus dux et Balduinus Jero-
solimitanus rex vel alii fideles viri eidem monasterio contulerunt,
quecunque etiam in futurum concessione pontificum, liberalitate
principum vel oblatione fidelium juste atque canonice poteritis
adipisci , firma vobis vestrisque successoribus et illibata perma-
neant. Sane laborum vestrorum decimas ab episcopis seu episco-
porum ministris ubilibet exigi prohibemus. Interdicimus etiam
ne per alicujus solemnitatis occasionem in cenobio vestro cena
vel prandium a Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exi-
gatur, ne servorum Dei quiés hujusmodi occasionibus perturbetur.
Redditus vero qui de rusticorum infidelium censu vestro mo-
nasterio constituti sunt vel in futurum prestante Domino confe-
rentur, vobis integros manere censemus. Porro sepulturam ejus-
dem loci omnino liberam esse decernimus ut eorum qui illic
sepeliri deliberaverint devotioni et extreme voluntati, nisi excom-
municati sint, nullus obsistat. Mortuorum autem parrochianorum
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 23
nlemosinas de quibus parrochialis ecclesia suam partem accepe-
t quiete ac prêter alicujus molestias a vobis accipi et haberi san-
mus. Laicos seu clericos irregulariter viventes ad conversionem
iscipere nullius episcopi vel propositi contradictio vos inhibeat,
d hec adicientes decernimus ut nulli omnino hominum liceat
Lem monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre
fi ablatas retinere, minuere vel temerariis vexationibus fatigare,
)d omnia integra conserventur eorum pro quorum substenta-
one et gubernatione concessa sunt usibus omnimodis profutura,
dva Jerosolimitane ecclesie canonica reverentia. Si qua igitur
i futurum ecclesiastica quelibet secularisve persona hanc nos-
*e constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temp-
iverit , secundo tertio ve commonita si non satisfacione congrua
mendaverit potestatis honorisque sui dignitate careat reamque
3 divino judicio de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo
nrpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu
hristi aliena fiat atque in extremo examine districte ultioni sub-
iceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Do-
lini nostri Jhesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis
ercipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis inve-
iant. Amen , amen, amen.
Scriptum per manum Grisogoni notarii sacri palatii.
Ego Pascalis catholice ecclesie episcopus subscripsi.
Ego Landulphus archiepiscopus Beneventanus subscripsi.
Ego Sennes Dei gratia Capuanus archiepiscopus legi et subs-
ripsi.
Ego Risus Barensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Richardus Albanensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Cono Prenestinus episcopus legi et subscripsi.
Ego Gregorius Terracinensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Henricus Neocastrensis episcopus subscripsi.
Ego Anastasius presbyter cardinalis tituli Beati Clementis legi
; subscripsi.
Ego Gregorius presbyter cardinalis Sancti Grisogoni subscripsi.
Ego Boso apostolice sedis diaconus subscripsi.
Ego Romoaldus cardinalis diaconus subscripsi.
Datum Beneventi per manum Joannis sancte Romane ecclesie
aconi cardinalis ac bibliothecarii , Illi nonas Januarii , indie-
nne VI , Incarnacionis Dominice anno MCXIIII , pontificatus
item domini Pascalis secundi pape anno XIII1 (1).
(1) La date réelle de cette bulle est 1113. En effet, Y Art de vérifier les dates
22
CHARTES DE TERRE-SAINTE
netur nisi resipuerit. Facta est autem hec cartha anno ab Incar-
natione Dominica MGXII ; regente ecclesiam Hierosolimitanan.
Arnulfo patriarcha et regnante glorioso rege Balduino. AMHN.
II
1113, 2 janvier , Bènévent. — Pascal II confirme les privilèges dt
l’abbaye de Notre-Dame de Josaphat.
(S. Isidoro, 76).
Pascalis episcopus servus servorum Dei dilectis filiis Hugoni
abbati venerabilis monasterii Sancte Marie de valle Josaphal
ej usque successoribus regulariter substituendis in perpetuum
Redemptori omnium gentium Domino nostro Jhesu- Christe
gratias agimus quod passionis et resurrectionis sue locum , civi-
tatem videlicet Jérusalem in qua redemptionem omnium gen-
tium operatus est , ab infidelium potestate temporibus nostris eri-
puit et suam illic ecclesiam misericorditer exaltavit , adimplens
quod per prophetam dixerat : « Locum pedum meorum glorifi •
cabo. » Ubi nimirum etiam beate matris ejus sepulcrum a Me-
libus honoratur. Et nos itaque ipsius sepulcri venerabile mo-
nasterium in valle Josaphat constitutum, pro ipsius Domine nostre
beate Marie Dei genitricis et semjer virginis devotione ac reve-
rentia , privilegii presentis auctoritate et apostolice sedis protec-
tione munimus. Statuimus enim ut queeunque dona quascunque
possessiones egregie memorie Gotefridus dux et Balduinus Jero-
solimitanus rex vel alii fideles viri eidem monasterio contulerunt
queeunque etiam in futurum concessione pontificum, liberalitate
principum vel oblatione fidelium juste atque canonice poteritis
adipisci , firma vobis vestrisque successoribus et illibata perma-
neant. Sane laborum vestrorum decimas ab episcopis seu episco-
porum ministris ubilibet exigi prohibemus. Interdicimus etian
ne per alicujus solemnitatis occasionem in cenobio vestro cena
vel prandium a Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exi-
gatur, ne servorum Dei quies hujusmodi occasionibus perturbetur
Redditus vero qui de rusticorum infidelium censu vestro mo-
nasterio constituti sunt vel in futurum prestante Domino confe-
rentur, vobis integros manere censemus. Porro sepulturam ejus-
dem loci omnino liberam esse decernimus ut eorum qui illi(
sepeliri deliberaverint devotioni et extreme voluntati, nisi excom-
municati sint, nullus obsistat. Mortuorum autem parrochianorun:
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 23
helemosinas de quibus parrochialis ecclesia suam partem accepe-
rit quiete ac prêter alicujus molestias a vobis accipi et haberi san-
cimus, Laicos seu clericos irregulariter viventes ad conversionem
suscipere nullius episcopi vel propositi contradictio vos inhibeat.
Ad hec adicientes decernimus ut nulli omnino hominum liceat
idem monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre
vel ablatas retinere, minuere vel temerariis vexationibus fatigare,
sed omnia integra conserventur eorum pro quorum substenta-
tione et gubernatione concessa sunt usibus omnimodis profutura,
salva Jerosolimitane ecclesie canonica reverentia. Si qua igitur
in futurum ecclesiastica quelibet secularisve persona hanc nos-
tre constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temp-
taverit , secundo tertio ve commonita si non satisfacione congrua
emendaverit potestatis honorisque sui dignitate careat reamque
se divino judicio de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo
corpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu
Christi aliena flat atque in extremo examine districte ultioni sub-
jaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Do-
mini nostri Jhesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis
percipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis inve-
niant. Amen, amen, amen.
Scriptum per manum Grisogoni notarii sacri palatii.
Ego Pascalis catholice ecclesie episcopus subscripsi.
Ego Landulphus archiepiscopus Beneventanus subscripsi.
Ego Sennes Dei gratia Gapuanus archiepiscopus legi et subs-
cripsi.
Ego Risus Barensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Richardus Albanensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Cono Prenestinus episcopus legi et subscripsi.
Ego Gregorius Terracinensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Henricus Neocastrensis episcopus subscripsi.
Ego Anastasius presbyter cardinalis tituli Beati Clementis legi
et subscripsi.
Ego Gregorius presbyter cardinalis Sancti Grisogoni subscripsi.
Ego Boso apostolice sedis diaconus subscripsi.
Ego Romoaldus cardinalis diaconus subscripsi.
Datum Beneventi per manum Joannis sancte Romane ecclesie
diaconi cardinalis ac bibliothecarii , Illi nonas Januarii , indic-
tione VI , Incarnacionis Dominice anno MCXIIII , pontificatus
autem domini Pascalis secundi pape anno XIII1 (1).
(1) La date réelle de cette bulle est 1113, En effet, l’Art de vérifier les dates
24
CHARTES DE TERRE-SAINTE
III
1113, 3 janvier , Bênévent. — Pascal II confirme les possessions de
l'abbaye de Notre-Dame de Josaphat en Sicile et en Calabre,
(S. Mauro, 199).
Pascalis episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Huguni
abbati venerabilis monasterii Sancte Marie de valle Josaphat suis-
que successoribus regulariter substituendis in perpetuum. Pos-
sessiones et bona ecclesiastica patrimonia pauperum sunt et pre-
tia peccatorum et ideo a nullo debent distrahi vel occupari , set
ad usus ad quos destinata sunt illibata servari. Eapropter, dilecti
in Domino filii Hugo abbas et conventus monasterii Josaphat ,
vestre devocionis exigentibus meritis , votis vestris libenter an-
nuimus et ob reverentiam sepulcri Dei genitricis semperque vir-
ginis Marie cujus officio die noctuque estis totaliter mancipati, vos
et monasterium vestrum sub beati Petri tutela et nostra defensione
suscipimus et prosentis scripti privilegio communimus , statuen-
tes ut quascunque possessiones quecunque bona idem monaste-
riem in presentia nunc juste et legitime possidet aut in futurum
concessione pontificum , largicione regum vel principum , obla-
tione fidelium seu aliis justis modis Deo propitio poterit adhi-
pisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant,
in quibus hec propriis duximus exprimenda vocabulis : in primis
in parrochia Messanensi , prope ipsam civitatem , ex dono Roge-
rii illustrissimi comitis Sicilie et Calabrie, ecclesiam Sancte Ma-
rie Magdalene cum omnibus pertinenciis suis ; quam ecclesiam
dilectus in domino frater Goffredus Tfaynensis et Messanensis
episcopus consecravit sibique de assensu nostro et suorum cano-
nicorum consensu cimiterium, baptisma, confessionem , oblatio-
nes et libertatem intrandi et exeundi ad esequias mortuorum et pul-
sandi campanas et recipiendi erisma et oleum sanctum ab ecclesia
Messanensi libere et perpetualiter absque ulla exactione habere
concessit. Item in eadem parrochia ex dono Eleazar militis clari
ecclesiam Sancte Anne de Galathcum villanis, terris et vineis suis,
cui predictus Goffredus episcopus ex assensu nostro cimiterium ,
nous apprend que ce pape a quelquefois anticipé sur nous d'une année entière.
C'est ce qui nous est confirmé dans le cas présent par le chiffre de l’indiction
et par celui de l'année du pontificat.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 25
baptisma , confessionem et decimas hominum habere concessit.
Item in parrochia Rossani , ex dono Rogerii et Guillelmi ducum
Apulie, ecclesiam Sancte Marie in territorio Sancti Mauri cum om-
nibus pertinendis suis et gripouno habendo in mari Sancti Mauri
et Curiliani et tota hereditate que fuit Riccardi Senescalci et Hu-
gonis de Glaromonte et Tristagni de Duno ; et in parrochia Cas-
sanensi ecclesias Sancti Laurencii , Sancte Marie de Gapharo et
Sancti Theodoricum pertinendis suis et uno molendino. Item in
parrochia Angloni, in territorio Pulicorii, ex donacione Alberede
uxoris quondam Rogerii de Pomaria, ecclesiam Sancti Basilii
cum terris suis et terrarum consuetudinibus. Item in civitate Ta-
rentina et in territorio suo ex concessione Constande regis Fran-
corum filie , uxoris Boamundi principis Antiocheni , ecclesiam
Sancte Perpetue cum omnibus pertinendis suis et orto uno et
duobus ecclesiis in casali quod dicitur Paternum et quadraginta
quinque pedibus olivarum et cum vinea magistri Fimii et altera
vinea sita in territorio Sancti Petri Imperialis. Item ex concessione
Emme filie Rogerii comitis Sicilie et Galabrie, terram cum antro
et orto ante ecclesiam Sancte Perpetue. Item ex concessione Boa-
mundi filii predicti Boamundi principis, barcam unam cum duo-
bus piscatoribus tantum habendam ad piscandum in parvo mari
Tarentine urbis liberam a consuetudine tercie partis piscationis.
Preterea quia nolumus tantorum beneficiorum esse expertes, vo-
lumus et sancimus ut omnibus donacionibus et concessionibus
supradictis in sua firmitate manentibus, nullus episcopus vel ar-
chiepiscopus seu minister eorum, per alicujus sollempnitatis oc-
casionem cenam vel prandium exigere in obbedienciis vestris pré-
sumât, nec procurationes, visitaciones vel alias subjectiones seu
vexaciones imponat. Item adjicientes decernimus ut nulli omnino
hominum liceat prefatum monasterium temere perturbare aut ejus
possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere aut temerariis
vexacionibus fatigare seu ipsum vel obedientias suas interdicto
subjicere, et omnia integra conserventur eorum pro quorum subs-
tentacione et gubernacione concessa sunt usibus omnimodis pro-
futura. Si qua igitur ecclesiastica secularisve persona hanc nostre
constitucionis sciens paginam infringere attemptaverit , secundo
terciove commonita nisi reatum suum congrua satisfacione cor-
rexerit, potestatis honorisque sui dignitate careat , reamque se
divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sa-
cratissimo corpore ac sanguine Dei et redemptoris nostri Jhesu
Christi aliena fiat atque in extremo examine districte ulcioni
subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax
26
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Domini nostri Jhesu Christi quatenus et hic fructum bone actio-
nis percipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis in-
veniant.
Ego Pascalis catholice ecclesie episcopus subscripsi (1).'
Ego Sennes Dei gracia Capuanus archiepiscopus subscripsi.
Ego Risus Barensis archiepiscopus subscripsi.
Ego Cono Prenestrinus (sic) episcopus subscripsi.
Ego Gregorius Terracinensis episcopus subscripsi.
Ego Richardus Albanensis episcopus subscripsi.
Ego Landu[l]fus archiepiscopus Beneventanus subscripsi.
Ego Anastasius sancte Romane ecclesie presbyter cardinalis ti-
tuli Sancti Clementis subscripsi.
Ego Gregorius presbyter cardinalis Sancti Grisogoni subscripsi.
Ego Romoaldus diaconus cardinalis subscripsi.
Ego Boso sancte Romane ecclesie diaconus cardinalis sub-
scripsi.
Datum Beneventi per manum Joannis sancte Romane ecclesie
diaconi cardinalis ac bibliotecarii , III nonas Januarii , indic-
tione VIII , Incarnationis Dominice anno millesimo centesimo
XIIII , pontificatus autem domini Pascalis secundi pape anno
[XIIII] (illisible) (2).
IV
1114. — Roger , prince d'Antioche , confirme les libéralités faites à
N.-D. de Josaphat par plusieurs de ses barons , et y ajoute les
siennes.
(S. Anselme», 26.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti. Ego Rogerius annuente misericordia Dei princeps An-
tiochenus, flagitatus à quibusdam baronibus meis ut elemosinam
et beneficia que ipsi, pro animarum suarum redemptione, ecclesie
sancte et gloriose Virginis Marie de valle Josaphat contulerunt ex
mei parte consentirem et annuerem, volens partem habere in ora-
tionibus sanctorum [virorum] qui ibi nocte ac die serviunt, beni-
(1) La signature du pape est soit de sa main, soit de celle d’un secrétaire de
la main ; en tout cas, elle est d’une écriture fort différente de celle du scribe qui
a transcrit le reste de l’acte.
(2) Même remarque que pour la bulle précédente.
///^ _ /Ztar/r (//> /ùx/er. /xvxre e/'A/i&oc/te
/}//>/■ des /ù' /r d Adi el de /io me
«homwr laces
1
Fase. X/X. /7 // 2(>J
vs?~m
Il
J — * *tùwon$0p4d^^èiw <*ips jet' \_><p J Yogmu* \mi
cncf nnfcîicji*Ju Jt prweeps anewi^u^L^tus a<fui);iarn Lifomlus mn<^ irr c(mo^
- tuw <v ten^peu <jur ipfi wo iniimrum^iuruw jrirniptume’ çcclcsiç SC£ <*? glortoiç- ui^i
. ni (JiMt IruJir tAipLr couru confennrem-^ a-rniucrm • uicnç, parvon
Lierr trj owcuwiL/Îc^um <juuli noClc u JLtlmmmr' tenrniranmu (kmf Uolmurt &
luptf ^ccicioru coron) • ovauicquil u^i unu^iulcj; yro moiuiojuo concuLt.
■ fatum Acfmruiro mwfanAïut^ftait Sunr hixxmc/m Lee Lm^ltnr- IwLerü
■ U ^iuL^mt5 ejl unum caJ^Î nomme ÿfflüjsmyfc^r
mi c^al^iwminrjuru> . ^.odcrcus ic co Ltb yrua ^cyumliiAm
Xltud
It uaf tnfciom unoquoquC^anno
meau-cmA ^s^unucMAie*
JL
• oA^rcxKus^-c/C’ (ternis pcium utwcjuo^; 2Lnno-<s^c .
>Auit* <« tnc^lrcfuoi. uocarur' ôlck
aptpi
Ættotf unu tAde* nomwûf-i
iotuLuits .
^iodetsccc' laLr^mlenni
nain
ca^L unu/ nomitvr ^ * Cço auruolms yAfâcv\ot\evxcï
. eti çcck* urîu^itAxwn Jr* tappf AucT meu cjua patns ttums mcç ce AuunaiU mci :
_ XiwcjvJt nccnW<muu pa-raicu tn*DfU’C<mcejît «no^ewc |; ttmo iu;r £j?rmo aIui Aum .;' 3l
•1* ln$tulL$- <*zcAaL ejaumr Auunaii meiX Jtpul CiiliL proanmu nus •!
, * concAlAquanuiAraneü adin^^e^ concebo- cerrfojur aluccc coûtât* ,
* lAijruu^ano jis-c^mujLmu wra euutotr ult Mj)ipîtuftî4 eu ituc
i?/
cjtiA^etuo tuftrp
, r, , . yoj icLtW
•ô)‘C;xutt • 1* j iteumr .vi XU tJLtnonw L
OfXi Ü[Ul
AbtncApAtumr
j iyujc-
Itu*
y <
uenmc^
a
pi
t' rTv
it-.,
’r/iest TTiorùi . Fd/tear.
7/e/iot/ . Duja/'d/n
< f. A/hreùno 77 ô ~ Jdenu -s/rei/uleurtfe Z or/ej/rui/
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 27
gne annui bone voluntati et juste petitioni eorum et quicquid ipsi
predicte ecclesie unusquisque pro modulo suo contulerunt ratum
et firmum meo sanctivi (sic) et stabilivi sigillo. Sunt autem qui
hec largiti sunt : Rotbertus filius Fulcon[is] qui largitus est unum
casale nomine Merdic; Rotbertus de Vizpont aliud casale nomine
Burio ; Rotbertus de Sancto Loth (1) apud piscariam suam GGGGG
libras piscium unoquoque anno ; W. Capreolus GG libras piscium
unoquoque anno et G mecuchia (?) salis et unum casale quod
appellatur Sancti Pauli et in casale quod vocatur Oschi duo ara-
tra terre ; Rotbertus de Laitot unum casale nomine Anadi... Bo-
nabulus casale unum nomine Ego autem volens partem et
societatem habere in beneficiis ecclesie , ut supradictum est , tam
pro salute mea quam patris (2) et matris mee et avunculi mei
Tancredi (3) necnon et omnium parentum meorum concessi uno-
quoque anno, jure perpetuo, ad victum monachorum D anguillas
et casale quod uxor avunculi mei Tancredi (4) apud Gibellum pro
anima ejus eidem ecclesie concessit , quantum attinet ad me ; et
ego concedo et terram que adjacet civitati sicut designata est a
nobis et unam domum infra civitatem ubi hospitentur fratres cum
illuc venerint quam perpetuo jure possideant. Facta est autem
hec datio anno ab Incarnatione Domini MCXIIII, indictione VII,
sub testimonio horum qui subscripti sunt.
(Manquent les noms des témoins.)
V
1115. — Baudouin roi de Jérusalem , confirme les donations faites
à l’hôpital de N.-D. de Josaphat par Guillaume de Bures.
(Ste Maddalena , 14).
f In nomine Domini nostri Jesu Christi. Notum sit omnibus
fidelibus quod ego Balduinus Dei gratia rex Jherosolimitanus ,
Dei amore et timore, Willelmi etiam de Bures baronis mei (5) hu-
(1) C'est ce même chevalier qui, par sa fuite, causa la perte de la bataille où
fut tué le prince Roger, en 1119 ( Guill . Tyr., 1. XII, chap. 9).
(2) Richard, prince de Salerne.
(3) Albert d'Aix, 1. XII, chap. IX et XII.
(4) Guillaume de Tyr, XI, 1. Ann. Comn., XII, p, 346.
(5) Les Familles d’Outremer (p. 445) n’indiquent pas à quelle époque précise
Guillaume de Bures a succédé, comme prince de Tibériade, à Jocelin de Courte-
nay. Nous y lisons seulement que ce fut quand celui-ci eut reçu de Baudouin
de Bourcq le comté d’Edesse. A coup sûr, ce n’est pas immédiatement après son
28
CHARTES DE TERRE- SAINTE
mili interventione, donum quod dedit prefatus Willelmus hospi-
tali Beate Marie Josaphat videlicet casale unum in territorio Gordi
situm nomine Jerraz , regia potestate a Deo michi data confirmo
in eternum habendum et possidendum, concedente Jocelino
Tyberiadis domino. Concedo etiam ejusdem Willelmi peticione
domos quas ipse Willelmus et Agnes nobilis uxor ejus (1) Jhero-
solimis habebant et predicto hospitali dederant. Si quis autem
aliquo tempore hoc voluerit adnullare , perpetuo feriatur anathe-
mate. Amen , amen. Fiat, fiat. Actum est igitur et confirmatum
hoc donum anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi
MCVX (2), epecta (sic) XXVIII (3), regni quoque regis Bal-
duini VX (sic) , gubernante Acelino jamdictum hospitale sub Hu-
goni& regula primi abbatis in valle Josaphat. Hujus rei testes sunt
Paganus cancellarius , Symon constabularius (4) Pisellus viceco-
mes , Guido de Milii (5) , Robertus GifFarz , Galterius Mahu-
met (6), Romanus de Podio (7). Jocelini concessionis testes hi
sunt : Ado de Cirisy (8) , Umfridus de Torum (9) , Tetbaldus
Rundels, Drogo de Bria.
( Les lacs de soie rouge qui ont supporté le sceau adhèrent encore à
l'acte.)
élection que le nouveau roi abandonna son fief à son cousin le prince de Tibé-
riade, car celui-ci porte encore ce titre le 14 février 1119 (Cf. n° VII). La date
réelle de toutes ces transmissions doit être 1120, puisqu'on plaçait en 1121 la
première année du principat de Guillaume de Bures (Cf. n° IX).
(1) ün ne connaissait pas jusqu’ici d'acte où fût nommée la femme de Guil-
laume de Bures (Cf. Familles d’Outremer , p. 452). Les Lignages d’Outremer Iul
faisaient épouser Eschive , fille et héritière de Hugues de Saint-Omer, ou de
Fauquembergue , premier seigneur de Tibériade. Quant à Agnès , le même ou-
vrage lui fait épouser Gautier de Beyrouth. Elle aurait été fille d'Helvis, fille
elle-même de Hugues de Saint-Omer ( Lign . d’Outremer apud Hist. des Croisa-
des. Lois II, p. 455).
(2) Cette interversion de chiffres se retrouve non seulement à la ligne sui-
vante, mais encore dans notre acte n° VII.
(3) Corr., XXIII.
(4) Ce connétable ne figure pas dans la liste des Familles d’Outremer, p. 619.
(5) Il est à remarquer que, dans aucun acte, Gui de Milly ne prend le titre de
seigneur de Naplouse, ce qui confirme les remarques de l'éditeur des Familles
d’Outremer (p. 406).
(6) Seigneur de Saint-Abraham. Fam. d’Outremer, p. 424.
(7) Seigneur de Montréal. Fam. d’Outremer, p. 400.
(8) Ce seigneur avait, en 1102, pris la fuite, avec le roi Baudouin Ier, devant
Rame ( Alb . Aq., IX, 4). Sa femme s'appelait Richoldis et son fils Garmond
(n°* VI et VII). Girard de Chérisy, qu'Albert d’Aix fait figurer parmi les com-
pagnons de Godefroi de Bouillon devant Nicée, appartenait à la même famille.
(9) Cf. Fam d’Outremer, p. 470.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 29
VI
1115. Jérusalem. — Baudouin 1er, roi de Jérusalem, confirme toutes
les possessions de l'abbaye de Josaphat.
(S. Placido, 216).
-J* In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et
Spiritus Sancti, amen. Ego Balduinus Dei gracia Latinitatis
Jherosolimorum rex , future beatitudinis particeps fieri cupiens,
id quod per intercessionem beatissime Dei genitricis Marie fieri
posse non abigens ut possim regnum a Deo michi traditum gu-
bernare et cum eo in eternum regnare , ipsi Deo et predicte ejus
genitrici ecclesieque ad ipsius honorem in valle Josaphat cons-
titute et viro honesto Hugoni ejusdem cenobii abbati religioso et
successoribus ejus ceterisque fratribus tam futuris quam presen-
tibus ibidem Deo et sancte Marie servientibus , dono et concedo
pro salute anime mee et patris mei et matris mee et fratruum (sic)
meorum et jure perpetuo terras quam possidet jamdicta ecclesia;
omnes habendas confirmo ab oriente et occidente et meridie et
septentrione et in valle et extra vallem et fontem Syloe et domos
et hortos quos habent infra muros Jherusalem , et in Joppe terra
quatuor carruciis , et Achon duobus, et juxta Neapolim casale
nomine Aschar cum omnibus pertinentiis suis et quecumque a
bonis hominibus data sunt et quorum nomina sunt hec : Lam-
bertus dedit Deo et Sancte Marie de valle Josaphat casale nomine
Soesme situm super flumen quod vulgo Flumen Diaboli nuncu-
patur, laudantibus Goscelino principe Tyberiadis et Willelmo de
Buris qui hoc ipsum casale eidem Lamberto prebuerat. Barianus
constabularius Joppe dedit predicte ecclesie terram et vineas in
territorio Jherosolimitano : Wido de Miliaco pro sua et uxoris
sue Helisabeth (1) anima contulit prefate ecclesie terras et vineas
in prescripto territorio. Radulfus Aliensis donavit ecclesie pre-
dicte terram juxta Montem Gaudii sitam et in Jherusalem do-
mum cum orto. Eustachius Granerius (2) dedit eidem ecclesie
(1) Les Lignages d’Outremer appellent la femme de Gui de Milly Stéphanie
(chap. XIV, p. 462), et rapportent qu’étant veuve, elle épousa Baudouin, sei-
gneur de Rame. Elisabeth serait en ce cas la première femme de Gui de Milly.
(2) Eustacho Granier, seigneur de Césarée, n'était pas encore connétable de
30 CHARTES DE TERRE-SAINTE
casale nomine Capharabra cum omnibus pertinenciis suis in ter-
ritorio Sydonis et infra civitatem domum unam et in confinio
Cesaree casale nomine Bethalla cum omnibus pertinenciis suis
et in ipsa civitate domum unam. Balduinus dedit eidem ecclesie
terram duobus aratris sufficientem in territorio Ramensi. Ro-
gerius de Roseth (1) dedit predicte ecclesie villam in monte Be-
terico concedente supradicto Bariano cum omni possessione sua.
Goscelinus princeps Tyberiadis dedit eidem ecclesie casale no-
mine Gasrielme (2) et in Tyberiade duos rusticos cum omni
possessione sua. Ado de Gheresio (3) et Richoldis uxor sua filius-
que ejus Warmundus dederunt predicte ecclesie casale nomine
Lichorat cum omnibus appendiciis suis. Rogerius Ramatensis
episcopus (4) dedit eidem ecclesie casale nomine Saphoria cum
omnibus pertinenciis suis et in castro domum unam et infra mu-
ros Mahumerie aliam et ante castrum terram arabilem quatuor
carruciis sufficientem. Teobaldus de Nigella dedit jamdicte eccle-
sie casale nomine Zebezeb cum omni pertinencia sua. Tancredus
dedit ecclesie predicte casale nomine Tymini , quod alio nomine
dicitur Galgala, situm in latere Montis Carmeli cum omnibus
pertinenciis suis , et in castro nomine Gayphasi plateam ubi
edificata est ecclesia et domos et furnum et molendinum et terras
et arbores que sunt ante ipsum castrum. Hec omnia siquidem
dona tam terras quam domos et ortos et omnia que possidet pre-
dicta ecclesia genitricis Dei que in valle Josaphat sita est, ubili-
bet in regno meo, favente domino Arnulfo patriarcha et regni
mei baronibus concessi et confirmavi eidem ecclesie in perpetuum
possidenda et scripto commendavi et sigillo auctoritatis mee cor-
roboravi. Quisquis igitur huic nostre largitioni seu confirmationi
aliqua fraudis molimina surripiendo sive calumpniando inferre
Jérusalem k cette époque, puisque nous avons vu, dans facte précédent, qu'un
autre était alors revêtu de cette charge. Notons en passant que , comme beau-
coup de ses contemporains, le seigneur de Césarée n’a jamais porté ni le titre
de sa charge ni celui de son fief.
(1) Cf. Albert d’Aix , 1. III , 28 , et X , 9 , 10 et 12. — Familles d’Outremer ,
p. 338. C'est ce Roger du Roset ou Rosoi qui eut le premier la garde de Jaffa
après la conquête.
(2) Il est probable que si ce casai avait été concédé en fait en 1115, il ne
l’avait pas été suivant les formes régulières. L'acte de donation est daté de
1119 (Cf. n° VII).
(3) Cf. la note 8 de l'avant-dernière page.
(4) Les Familles d’Outremer (p. 800) ne mentionnent pas cet évêque avant
1120.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 31
presumpserit nisi resipiscat et ad satisfactionem in eadem ecclesia
veniat , et omnipotentis Dei parte et predicti patriarche et om-
nium episcoporum , abbatum et ceterorum sacri ordinis fratrum
potestate, anathematis sentencia feriatur et maledictionibus, inde
maledictus cum Dathan et Abiron in profundum inferni demer-
gatur. Factum est autem hoc privilegium in Jherusalem anno In-
carnacionis Dominice millesimo centesimo quintodecimo , indic-
tione septima (1), epacta vicesima secunda. Qui autem subscripti
sunt hujus privilegii testes sunt : patriarcha Jherusalem Arnul-
fus , E[bremarus] Cesariensis archiepiscopus (2) , B[ernardus]
episcopus Nazarenus (3) Rogerius Ramathensis episcopus (4) ,
Achardus prior Templi Domini (5). Eustachius Granerius, Wil-
lelmus de Buris, Balduinus de Ramis (6), Wido de Miliaco, Ma-
nasses de Caïphas (7), Rodulfus de Fontenei (8) Ulricus vicecomes
Neapolis (9), Balduinus de Sancto Abraham (10), Gothman (11) ,
(1) L'indiction de 1115 est 8. Un peut néanmoins expliquer le chiffre 7, en
admettant, ainsi que nous l'avons dit dans l’introduction, que l'on faisait, à la
chancellerie des rois de Jérusalem, commencer l’indiction en septembre. En ce
cas, la présente confirmation serait datée de l'un des sept premiers mois de
l'année 1115.
(2) Familles d’Outremer, p. 756.
(3) Les Familles d’Outremer ne mentionnent pas cet évêque avant l’année 1120
(p. 756).
(4) La même remarque s'applique également à cet évêque (Ibid., p. 800).
(5) Nous répéterons la même observation au sujet de ce prieur (Ibid., p. 841).
(6) Nous ne savons s'il s’agit ici de Baudouin, premier seigneur de Rame, ou
de Baudouin, seigneur de Mirebel et seigneur de Rame en 1138 (Cf. Familles
d’Outremer, p. 362). — Nous retrouvons encore la signature de Balduinus de
Ramis ou de Ramatha en 1119 (n° VII) et en 1120 (n° VIII).
(7) Si ce Manassès est un seigneur de Cayphas, cela prouverait que Bau-
douin Ier aurait donné Cayphas à un seigneur particulier après la mort de Tan-
crède, prince d'Antioche, arrivée en 1112 ( Familles d’Outremer, p. 265).
(8) Ce seigneur figure dans plusieurs de nos actes jusqu'à l'année 1127
(n°‘ VII, VIII et XV).
(9) Les Familles d’Outremer (p. 412) ne connaissent pas d'acte antérieur à
U28 oii paraisse ce vicomte de Naplouse.
(10) Baudouin de Saint-Abraham, qui est encore nommé dans plusieurs pièces
Je ce recueil (XIV, XVII et XVIII), et qui vivait encore en 1136 (Familles
d’Outremer, p. 424), peut avoir possédé cette seigneurie. Il se placerait alors
entre Gautier Mahomet et Philippe de Milly.
(11) Ce Jean Gothman ou Codman (n° XIV), appelé de Gomans dans les Ligna-
ges d’Outremer (chap. XIX), figure encore dans plusieurs actes du Cartulaire du
Saint-Sépulcre. Les deux plus récents (Saint-Sép., 99 et 100) nous apprennent
qu'en 1161 il était prisonnier des infidèles, et constatent une vente qu'il fit alors
pour se procurer l'argent nécessaire à sa rançon , du consentement de tous les
siens : « Laudantibus uxore mea Amandala et filio meo Aucherio cum uxore sua
32
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Anselmus de Parentei (1) , Andréas de Baldement , Eustachius
de Cassel , Galterius Mahumet , Girard us camerarius (2) , Pi-
sel (3), Ardo.
YII
1119, 14 février. — J ocelin , prince de Galilée , donne à l'abbaye de
N.-D. de Josaphat le casai de Casrielme.
(S. Anselmo, 130.)
In nomine- Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti , amen. Anno ab Incarnacione Domini millesimo
centesimo decimo nono , indictione undecima, mense Februario ,
luna prima, YIX (sic) kalendas Marcii regnante Balduino rege Jhe-
rusalem secundo (4) Warmundo patriarcha existente , Bernardo
in Nazareth episcopante, ego Gocelinus Dei gratia Galilee prin-
ceps (5) , pro salute anime mee animarumque patris et matris
mee (6) tociusque amicorum et benefactorum meorum concionis,
Beate Marie genitrici Dei Dominique nostri de Josaphat , dono
stabili et in vita et post mortem , casale quod vocatur Cas-
rielme prebui. Si quis vero, me defuncto, quacunque machina-
cione subripere voluerit, anathematis vinculo teneatur donec resi-
piscens supradicte ecclesie satisfecerit. Hujus vero rei testes exis-
tunt : Willelmus de Buris, Balianus, Radulphus de Fontenellis,
Johannes camerarius regis (7), Balduinusde Ramatha, Arnulfus,
Stephania, filia quoque mea Helisabeth , uxore videlicet Hugonis, Cesariensis do-
mini. » Il avait en effet été fait prisonnier devant Saphet, en 1157 ( Guill . Tyr
XVIII, 14).
(1) Anselme de Parentei avait un frère nommé Geofroi (n09 XIV et XVII).
(2) Les Familles d’Outremer (p. 630) ne mentionnent qu'une signature de cet
officier apposée à un acte de 1110.
(3) Ce Pisel est sans doute le vicomte de Jérusalem que nous avons vu signer
l'acte précédent, et que nous retrouvons encore sans aucun titre parmi les té-
moins de l'acte suivant.
(4) Nous ne savons pourquoi Ducange fait mourir Baudouin Ier en avril 1119,
tandis qu' Albert d'Aix (XII, 26 à 30) et Guill. de Tyr (XI, 2) rapportent sa
mort à l'année 1118. Par cet acte et par le n° IX, qui placent en 1121 la troi-
sième année du règne de Baudouin II, nous voyons que telle est la vérité.
(5) Cf. p. 27, note 5.
(6) Cf. Familles d’Outremer, p. 297.
(7) Les Familles d’Outremer (p. 630) ne mentionnent cet officier royal que de
1120 à 1138.
v
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 33
Pisellus. Warmundus de Gerisi , Henricus de Brena , Anschiti-
nus platearius Jherusalem.
Ego Rorgo Fretellus (1) Galilee cancellarius sub hujus doni ti-
tulo perhenni memorie hujus operis cartam plumbice sigillatam
confirmavi.
VIII
1120, 31 janvier , Acre. — Baudouin II confirme toutes les posses-
sions de l'abbaye de Josaphat .
(S. Placido, 14. — Sta Cunegonda, 63).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti. Ego Balduinus, Dei gratia latinitatis Jerosolimorum
rex secundus, future beatitudinis particeps fieri cupiens idque per
intercessionem Beatissime Dei genitricis Marie fieri posse non
ambigens, ut ipsius patrocinio ad Dei servicium cui servire reg-
nare est, possim accedere et per ipsum per quem reges regnant
quod mihi tradidit regnum gubernare et cum ipso in eterna va-
leam beatitudine regnare , ipsi Deo et predicte ejus genitrici ec-
clesieque ad ipsius honorem in valle Josaphat consecrate, viroque
honesto Gelduino consanguineo meo et ejusdem cenobii abbati
electo et omnibus successoribus ejus ceterisque fratribus tam fu-
turis quam presentibus ibidem Deo et Sancte Marie servientibus,
secundo regni mei anno concessi et jure perpetuo habenda con-
firmavi helemosinas , oblationes et munera que regni mei barones
Deo et predicte ecclesie in vita sua dederant aut mortis tempore
dereliquerant. Ut autem et ipsorum elargitio et mea confirmatio
in perpetuum rata permaneret , idque et memorie presentium et
notitie futurorum clarius innotesceret, tam datorum quam mune-
rum, id est casalium et ceterarum possessionum , nomina litte-
rarum apicibus, ut subscriptum est, commendavi et auctoritatis
mee sigillo corroboravi. Lambertus dedit Deo et Sancte Marie de
Valle Josaphat casale nomine Soesme situm super flumen quod
vulgo Flumen Diaboli nuncupatur, laudantibus Goscelino principe
Tyberiadis et Willelmo de Buris qui hoc ipsum casale eidem
Lamberto prebuerat. Barianus , constabularius Joppe , prebuit
Deo et predicte cenobio Sancte Marie terram et vineas in ter-
ritorio Jerosolimitano. Wido de Miliaco, pro sua et uxoris sue
Helisabeth anima, contulit Deo et prefate basilice Sancte Marie
(l) Voyez plus haut , p. 16. On connaissait déjà Fretellus comme auteur
d’une Descriptio Terre Sancte.
3
34
CHARTES DE TERRE-SAINTE
terras et vineas in prescripto territorio. Radulphus Aliensis do-
navit Deo et ejus genitrici Marie de Yalle Josaphat terram juxta
Montem Gaudii sitam et in Jherusalem domum cum orto. Bal-
duinus Latinitatis Jherosolimorum rex primus largitus est Deo
et prenotate ecclesie perpetue Virginis terram arabilem quatuor
carruchiis sufficientem in territorio Joppe , et in territorio Beriti
furnum et molendinum et domos et terras et vineas, et in sub-
urbio Tholomaïdis que alio nomine Achon appellatur terram dua-
rum carruchiarum. Eustachius Granerius prebuit Deo et preno-
tato conventui perpetue Virginis casale nomine Gapharabra cum
omnibus appendiciis suis in territorio Sydonis, et infra civitatem
domum unam, et in confinio Gesaree casale nomine Betalla cum
omni pertinencia sua et in ipsa civitate domum unam. Balduinus
de Ramis dedit Sancte Marie de Josaphat terram duobus aratris
sufficientem in territorio Ramensi. Rogerius de Roseth tribuit
Sancte Marie de Josaphat villanum in Monte Betherico cum omni
possessione sua , predicto concedente Bariano. Goscelinus , prin-
ceps Tyberiadis , contulit Deo et prefate ecclesie casale nomine
Gasrielme cum omni pertinencia sua , et in Tyberiade duos rus-
ticos cum omni possessione sua. Ado de Gheresio et Richoldis
uxor sua filiusque suus Warmundus dederunt Deo et Sancte Ma-
rie de Josaphat casale nomine Lychorat cum omnibus appendiciis
suis. Rogerius Ramathensis episcopus dedit Sancte Marie de Jo-
saphat casale nomine Saphoria cum omni pertinencia sua , et in
castro domum unam , et infra muros Mahumerie aliam et ante
castrum terram arabilem quatuor carruchis sufficientem. Theo-
baldus de Nigella dedit Sancte Marie de Josaphat casale nomine
Zebezeb cum omni pertinencia sua. Tancredus , princeps Antio-
chie , contulit ecclesie Sancte Marie de Josaphat casale nomine
Tymini situm in latere Montis Carmeli cum omnibus appendiciis
suis et in castro nomine Gaiphas plateam ubi hedificata (sic) est
ecclesia, et domos et furnum et molendinum et terras et arbores
que sunt ante ipsum castrum. Hec siquidem omnia dona quarum
partem antecessor et equivocus meus Balduinus, rex mire curiali-
tatis et ineffabilis probitatis, Deo et prenominate ecclesie dederat,
partem vero concesserat. Ego antelatis cognitis rex Balduinus Deo
et pretitulate Virgini et ecclesie de Valle Josaphat , favente pa-
triarcha Warmundo et regni mei baronibus in Neapolitano con-
cilio (1) [congregatis] , ut predictum est, concessi et confirmavi et
confirmationi mee legitimos testes adhibui. Si quis igitur diabo-
(1) Cf. Willelm. Tyr.} XII, 13.
v
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 35
lica subgestione compunctus tam legitime largitioni seu confirma-
tioni aliqua fraudis molimina subripiendo sive calumniando in-
ferre presumpserit , nisi resipiscat et ad satisfactionem veniat , et
omnipotentis Dei parte et predicti patriarche et omnium episco-
porum, abbatum et ceterorum sacri concilii fratrum potestate, ana-
thematis sententia feriatur et maledictionibus , inde maledictus
cumDathan etAbyronin profondum inferni demergatur. Qui au-
tem subscripti sunt hujus privilegii testes sunt : patriarcha Jéru-
salem Warmundus. Bernardus episcopus Nazareth. Acardus prior
Templi Domini. Girardus prior [Sancti] Sepulcri. Paganus cancel-
larius regis Jérusalem. EustachiusGranerius. Willelmus de Buris.
Balduinus de Ramis. Mariasses de Gaiphas. Balduinus de Sancto
Abraham. Radulphus de Fontenellis. Wido de Miliaco. Ulricus
vicecomes Neapolis. Hugo de Joppe, filius Hugonis de Puteolo,
nondum miles (1). Factum est autem hoc privilegium Tholomaïdi
pridie kalendas Februarii anno Incarnationis Dominice millesimo
GXX, indictione XII, epacta octava X, luna XXVII.
Brando regis predicti clericus et cancellarii consanguineus
fecit.
(Les lacs de soie rouge qui ont supporté le sceau traversent encore
le repli de l’acte.)
IX
1121. — Bernard , évêque de Nazareth , donne à l’hôpital de N.-D. de
Josaphat le casai de Ligio et celui de Thanis .
(S. Mauro, 159).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis. Anno ab Incarna-
tione Domini Nostri Jesu Christi MGXXI, indictione XV, anno
patriarchatus domini Garmundi III, regni vero domni Balduini II
regis tertio, principatus autem domni Willelmi de Buris primo,
egoB[ernardus] Dei gratia Nazarenus episcopus pro salute anime
mee et universalis ecclesie sub testibus Adelelmo scilicet Tybe-
riadensium et tocius Galilee archidiacono, G. sancti Gabrielis
priore, R. capellano Sancte Nazarene ecclesie, Basilio, Hugone,
ceterisque aliis clericis, ipso domno W[illelmo) Tyberiadensium
principe, Martino Nazareno interprete, Roberto de Aquila, Ro-
gerio Argeloth episcopi pincerna, Guiberto lampadarum accen-
(1) Hugues II, comte de Jaffa, fils de Hugues du Puiset ( Familles d’Outremer ,
p. 339).
36
CHARTES DE TERRE-SAINTE
sore, nec non et Arnulfo cum ceteris plurimis, do et firma stabili-
tate confirmo ecclesiam et omnem decimationem casalis Ligionis
et alterius casalis quod dicitur Thanis hospitali et pauperibus
Sancte Marie Vallis Josaphat, ita tamen ut me et successores meos
episcopos semper inde recognoscant et nos semper in orationibus
suis in memoriam habeant. Si quis autem istis supradictis repu-
gnaverit, iram Dei timeat ne sicut evenit Datan et Habiron eis
(sic) eveniat f f (1).
X (2).
1121, 1er février. — Guillaume de Bures , prince de Galilée , donne
à V hôpital de Josaphat quatre charruèes de terre sur le casai de
Ligio , etc.
(Copie du XIII8 siècle. S. Mauro, 70).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti, amen. Anno ab Incarnatione Domini MGXXI, kalen-
dis Februarii, luna decima, regnante Jerosolimis Balduino rege
secundo, ecclesie Nazarene primo Latinorum presule Bernardo,
ego Willelmus de Buris Dei gracia Galilee princeps, hospitali de
Josaphat, ad sustentandam pauperum necessitatem, dedi IIII°r
carrucatas terre in Ligione et mansionem domor um quas En-
gelbertus Monacus in eodem casali construxit et unum rusticum
cum sua pertinentia in Maula atque in territorio Tyberiadis ,
prope civitatem, quandam carrucatam terre et unum Sirium cum
sua sequentia ad eamdem terram operandam libere. Hujus doni et
carte testes sunt : Serio cancellarius Tyberiadis, Ydricus dapifer,
Petrus de Grimisio, Fridericus constabularius, Ricolus, Geral-
dus mareschalcus, Herbertus de Corbullio.
XI
1121, 1er février. — Guillaume de Bures , prince de Galilée , donne
à l'hôpital de Josaphat celui de Saint- Julien de Tibériade.
(Copie du XIIIe siècle. S. Mauro, 70.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiri*
(1) Ces deux croix tiennent peut-être lieu de signatures.
(2) Cet acte, ainsi que le n° XI. se trouve transcrit à la suite des n°* XL , XVI
et XIV, sur une même feuille. — Cf. Introduction, II.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 37
tus Sancti, amen. Annoab Incarnatione Domini MGXXI, kalen-
dis Februarii, luna decima, regnante Jerosolimis rege secundo
Balduino, Nazarene curam ecclesie primo Latinorum agente pre-
sule Bernardo ; ego Willelmus de Buris Dei gracia Galilee princeps,
concessione et consilio supramemorati pontificis Bernardi, dedi
hospitali ecclesie Beate Marie que est in Josaphat, hospitale sancti
Juliani quod in Tiberiade de meo dominio construxi, tali tamen
condicione ut quandiu Amaufri] eus vixerit et legaliter illudrexerit,
hospitalis et tocius sue pertinencie custos et dispensator maneat.
Hujus doni et carte sunt testes Serio tunc temporis Galilee can-
cellarius, Edricus dapifer, Petrus de Grimesio, Fridericus consta-
bularius, Ricolus, Geraldus mareschaldus, Herbertus de Gorbulio.
XII
1123. — Guarmond , patriarche de Jérusalem, confirme toutes les
possessions de l'abbaye de Josaphat.
(Sta Scolastica, 42).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti. Ego Warmundus, Dei gracia patriarcha Jherosoli-
mitanus, annuens precibus dilecti filii nostri Gelduini abbatis
ecclesie Beate Marie Vallis Josaphat monachorumque ibidem Deo
famulantium, concedo eidem ecclesie jure perpetuo decimas pos-
sidendas subterscriptorum casalium quorum hec sunt nomina :
in territorio Jherosolimitano duas partes de casali Bethsan et
decimam ortorum molendinorumque Syloe ac terrarum seu vi-
nearum eidem ecclesie pertinentium que sunt in eodem territorio,
excepta decima duarum carrucatarum quarum una fuit Widonis
de Miliaco, altera Baliani Joppensis ; in territorio Neapolitano
decimam duorum casalium Aschar et Betheri; in territorio Achon
decimam casalis quod dicitur Gassara et quatuor carrucatarum
Jerre olivarumque ad easdem pertinentium ad casale Huberti de
Patci, medietatem quoque decime Baliani de Betheri et de omni-
bus pertinentiis ejus, terciam etiam partem decime Balduini Ra-
mathensis de tribus casalibus quorum nomina sunt hec : Gemmail,
Assir, Beithbezim; nec non et decimam Gaufredi de Cavis de
duobus casalibus Mezerech et Dalfin. Preterea quocumque eidem
ecclesie ab ecclesiasticis, vel secularibus personis in decimis seu
in aliis quibuscumque possessionibus attributa sunt, auctoritate
omnipotentis Dei et nostra confirmo et sigilli mei impressione
38
CHARTES DE TERRE-SAINTE
consigno. Si quis vero hujus nostre pagine constitutionem violare
temptaverit, alienus a perceptione Dominici corporis et sanguinis
existât divineque ultioni subjaceat donec recipiscens Deo et eidem
ecclesie satisfaciat. Factum est autem hoc [anno] Dominice Incar-
nationis MGXXIII, présidente ecclesie Jherosolimitanus domno
Warmundo tercio sui patriarchatus anno, regnante in Jherusa-
lem glorioso rege secundo Balduino anno regni sui tertio (1), sub
testimonio illustrium virorum Ebremari Cesariensis archiepis-
copi ; Gerardi prioris Sancti Sepulchri (2) , Odonis Cesariensis
archidiaconi, Anselmi Sancti Sepulchri cantoris, Willelmi sub-
centoris, Giliberti canonici, Fulcberii, Rannulphi, Eustachii Gra-
narii, Hugonis de Peans (3). Anschetini vicecomitis.
Arnaldus Dominici Templi canonicus rogatus scripsit.
XIII
1124. — Elèazar, fils de feu Guillaume de Mallevrer (Maulévrier),
déclare avoir élevé, sur sa terré de Galat, deux églises, d’après l'ordre
de la comtesse Adalasie.
(S. Mauro, 189).
f In nomine eterni Dei et Salvatoris nostri Jhesu Christi ,
anno ab Incarnacione ejus millesimo centesimo vicesimo quarto,
indictione secunda, ego Eleazar, Guillelmi de Mallevrer quondam
filius, quandam ecclesiam in honore Dei Patris omnipotentis et
in honore sancte Anne, auctoritate atque jussu comitisse Ada-
lasie (4), ediflcavi in territorio meo Galat (5) sicut ipsa comi tissa
(1) Il y ici une double erreur de la part du rédacteur de cette pièce. Bau-
douin et Guarraond avaient tous deux été élus en 1118. 11 faudrait donc anno
quinto.
(2) La seule date donnée à ce prieur par les Familles d’Outremer est 1120
(p. 839).
(3) Hugues de Payns était-il déjà le premier grand-maître des Templiers^
La place qu'il occupe au milieu des laïques permet d’en douter. En effet , les
chevaliers du Temple , comme les clercs, signent habituellement avant les laï-
ques (Cf. Cart. du Saint-Sép., nos 54 et 56).
(4) Cette comtesse Adalasie , fille de Boniface Ier de Montferrat , veuve de
Roger Ier, grand comte de Sicile et de Calabre, avait épousé en 1113 Baudouin Ier,
roi de Jérusalem, qui avait chassé sa seconde femme depuis plusieurs années.
Des doutes sur la légitimité de son troisième mariage, survenus au roi pendant
une grave maladie, lui firent répudier Adalasie en II 16 (Alb. Aq., XII , 24. —
Will. Tyr.\ , XI , 29). Elle mourut en Sicile deux ans après et fut enterrée à Patti
PROVENANT DE i/ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 39
quando ab Jerosolimis cum nobilibus baronibus rediens ante-
quam in mare intrasset, si cum prosperitate remearet, duas eccle-
sias unam ad honorem sancte Anne, aliam vero ad honorem ejus
filie Dei scilicet genitricis Marie semper Virginis edificare Deo
vovit ; et predictam ecclesiam Sancte Anne, precepto ipsius comi-
tisse Adalasie, dedi ecclesie de Valle Josaphat ut omni tempore ei
sit subjecta, quatenus ipsa comitissa ejusque filius Rogerius (1)
majoris et hujus minoris ecclesie sint participes. Et per precep-
tum ejusdem comitisse dedi predicte ecclesie septem villanos de
meis cum omnibus teneturis suis ut illi qui ipsi ecclesie servie-
rint inde vivere possint. Et hoc feci pro comitis Rogerii anima
ut Deus det ei requiem sempiternam et pro anime mee et filiorum
meorum omniumque fidelium Dei defunctorum animarum re-
demptione. Et insuper dedi de mea terra ipsi prefate ecclesie a via
que venit de Galat et jungitur vie Veterane, que via Veterana
vadit ad Fataliam , usque ad vallonem et per medium vallonem
tendit usque ad Petram Latam et a Petra Lata usque ad aliam
petram que est superior ; et ab illa superiore petra intrat in
quendam vallonem, et per illum vallonem tendit ipsa divisio
usque ad summitatem montis ad quemdam lapidem magnum, et
ab illo lapide magno vadit per summitatem ipsius montis, in cir-
cuitu , per divisionem nemoris Turturichi et per semitam in cir-
cuitu nemoris et tendit versus Galat , usque ad terram Nicole de
Asile et sicut ipsa terra Nicole de Asile porrigitur deorsum contra
vallonem usque ad petram que est supra ipsam viam que tendit ,
ut superius dictum est, ad Fataliam. Et prêter hoc dedi quamdam
peciam terre ad opus ipsius ecclesie de decem salmis seminaturis
que terra est ultra flumen infra pertinendam ecclesie Sancti Petri
juxta viam Trahine (2). Et ita libere hoc feci donum predicte eccle-
sie quod nullus homo infra hanc teneturam hujus sancte ecclesie
habeat aliquid ad faciendum , nisi tantummodo homines Helie
Poere. Tali vero conditione sunt homines illi infra teneturam
istam quod in uno quoque anno dominus eorum debet reddere
(Pirri, Sicilia Sacra, p. 773). — Guillaume de Tyr commet une grave erreur en
surnommant Bursa le premier mari d’Adalasie. Roger Bursa , fils et non pas
frère de Robert Guiscard, comme le dit à tort ce chroniqueur, était duc de
Pouille et neveu du comte Roger. La confusion vient sans doute de ce que la
femme de Roger Bursa, fille de Robert le Frison, comte de Flandre, s'appelait
aussi Adélaïde ou Adalasie ( Art devérif III, 808-809).
(5 de la page précédente) Galati Mamertino, circondario de Patti (Sicile).
(1) Roger II, comte de Sicile, surnommé le Jeune.
(2) Troina , circondario de Nicosia, '“province de Catane.
40
CHARTES DE TERRE-SAINTE
ipsi ecclesie Sancte Anne tres salmas unam scilicet de frumento ,
aliam de ordeo , tertiam de vino. Quicumque igitur hoc donum
quod feci predicte ecclesie in manu Pagani prioris de Valle Josa-
phat, infringere seu infirmare sinistra parte laboraverit, Dei vin-
dicte subjaceat nisi penitencie satisfactione resipiscat. Et ad con-
firmandum hujus privelegii donum , jussi ipsum corroborari
proprio meo sigillo cereo et testibus subscriptis.
•J* Ego Eleazar, qui supra, hujus donacionis largitor concedo,
f Ego Guillelmus Dei gracia Messanensis episcopus qui una
cum venerabili episcopo Mazairensi in festivitate sancti Andree
prefatam ecclesiam ad honorem beate Anne consecravimus (sic)
interfui et testor (1).
f Ego Stephanus, Dei gracia Mazariensis episcopus, interfui et
testor.
f Ego Rogerius de Laficara testor,
f Ego Rogerius de Naza testor,
f Ego Raynaldus abbas testis sum.
*j* Kayo EXyjac Tloepac p.apTi>po.
*f* Ego Guismundus de Siccavilla testis sum.
f Ego Gervasius de Maletta, qui eciam huic ecclesie dedi qua-
tuor salmatas de terra, testis sum.
XIV
1126. — Guillaume de Bures , avec la permission de Baudouin //,
donne à l'abbaye de Josaphat le casai de Saint-George.
(S. Isidoro, 76. — Copie du XIIIe siècle. S. Mauro, 70).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti , amen. Ego Willelmus de Buris , Tyberiadis domi-
nus, pro amore Dei et parentum meorum animarum salute, dono
et concedo ecclesie Sancte Marie de Valle Josaphat casale Sancti
Georgii quod est juxta Medan cum omni territorio suo, conce-
dentibus nepotibus meis Helia et Willelmo (2) qui mei feudi he-
(1) Dans l’article qu’il consacre à cet évêque, Pirri fait allusion à l'acte qu'on
vient de lire et reproduit la signature complète de Guillaume ( Sicilia Sacra ,
p. 386).
(2) Les renseignements fournis par nos actes sur Guillaume de Bures ne
s'accordent pas avec ceux que donnent les Lignages d’ Outremer (p. 455) ou les
Familles d’Outremer (p. 452). Nous avons vu plus haut que la femme de Guil-
laume de Bures s’appelait Agnès (p. 28, nqte 1) et non Eschive , comme disent
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 41
redes sunt. Hanc itaque donacionem predicte ecclesie factam si-
gillo meo corroborari feci coram his testibus qui subscripti sunt :
Odo abbas (1), Helias, Willelmus, Gualo, Ugo Burrellus, Ugo
filius Ivonis, Paganus Montis Regalis (2) Marinus Nazarenus
Herbertus de Insula, Josbertus de Turnai, Drogo, Gualterius de
Bosco. Rex quoque Balduinus secundus hoc donum ecclesie fac-
tum similiter ex sua parte concessit coram hiis testibus : Herberto
de Insula, Ugone Burrello, Balduino Sancti Abrahe, Goffrido de
Parentea, Anselmo fratre ejus, Rohardo, Joanne Codman, Ans-
chitino vicecomite, Radulfo ejus, Bernardo Yaccario, Drogone
de Maloe , Barda Armeno. Factum est et datum anno Dominice
Incarnationis millesimo centesimo XXYI, indictione IIII, prési-
dente sancte JherosoJimitane ecclesie Warmundo patriarcha atque
Balduino secundo rege feliciter regnante. Si vero aliquis baronum
hoc predictum casale sui juris esse probaverit, Tyberiadis domi-
nus aliud casale ecclesie Yallis Josaphat tantidem valons in cam-
bium dabit.
XY
1127. — Balian , chevalier , avec l'approbation de Baudouin //,
donne à Vabbaye de Josaphat son casai de Dargerboan.
(S. Anselmo, 62).
Anno Dominice Incarnationis MGXXYII , présidente sancte
les Lignages. Nous apprenons ici qu'en 1 126 ses neveux et ses héritiers sont Hélie
et Guillaume, tandis que les Lignages lui donnent quatre fils, dont trois auraient
laissé une postérité. En 1129 (XVI), Guillaume, frère d'Hélie, est devenu
moine; en 1132 ( Cart . du Saint-Sép., n03 74 et 124), les héritiers du prince de
Galilée sont deux autres de ses neveux, Raoul d’Ysis et Simon. Il faudrait alors
admettre qu’Hélie était déjà mort. Quant à son frère, bien qu'il vécût encore,
puisque nous le trouvons dans un acte de 1161 (XXXV) avec le titre de cha-
noine de Nazareth, sa qualité de clerc l'empêchait de recueillir le nef. On trouve
bien encore un Guillaume de Tibériade de 1150 à 1158 (Fam. d’Outremer, p. 453);
mais il est impossible que ce personnage soit le connétable de Jérusalem, car
celui-ci était mort avant 1144 (XIX et XXIV). I/éditeur des Familles d’Outre-
mer fait d’ailleurs une remarque qui peut nous aider à fixer, à trois ans près, la
date de la mort de ce seigneur. Le dernier acte signé de Guillaume de Bures
porte la date du 8 février 1141. Les actes postérieurs portent la souscription de
Guillaume de Tibériade.
(1) Il ne peut pas s’agir ici d'un abbé de Josaphat ; l’abbaye était alors diri-
gée par Gilduin.
(2) Le titre que prend dans cet acte l'échanson royal prouve qu'il reçut la
42
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Jherosolimitane ecclesie domno Warmundo patriarcha, regnante
domno Balduino rege Jherosolimorum secundo , ego Balianus
miles divino ammonitus instinctu pro anime mee omniumque pa-
rentum meorum tam vivorum quam defunctorum salute et pecca-
torum nostrorum remissione, dono et concedo jure perpetuo abs-
que ulla inquietudine ecclesie sanctissime Dei genitricis semper-
que Virginis Marie que est in valle Josaphat, de possessione mea
casale unum quod vocatur Dargerboan cum omnibus appendiciis
suis et tertiam partem cujusdam gastine que dicitur Zonia. Quod
siquidem donum laudavit et concessit predictus rex Balduinus.
Annuit etiam nichilominus hoc idem donum et concessit dominus
meus Hugo, comes Jope , de quo predictum casale tenebam et de
cujus feodo erat. Si quis vero contra hanc donationis paginam in-
surgere vel aliquo modo eam infringere aut inquietare temptave-
rit, deleatur de libro viventium et cum justis non scribatur; et
tamen firma et stabilis permaneat et non disrumpatur. Factum
est hoc sub testimonio virorum illustrium subscriptorum Widonis
scilicet de Puteolo (1), Widonis de Domnapetra, Walterii Grane-
rii (2), Radulfi de Fontanellis, Gerardi de Helbecorth, Anschetini
vicecomitis , Balduini de Sancto Abraham , Baronis Archerii ,
Thome Ramathensis.
Ego Balduinus Dei gratia Jherosolimorum rex secundus , ro-
gatu predicti Hugonis et ejusdem Baliani , hoc donum laudavi et
concessi et sigilli mei impressione signavi.
XVI
1129. — Guillaume de Bures, prince de Tibériade , donne à N.-D. de
Josaphat le casai de Saint-Job.
(Copie du XIIIe siècle. S. Mauro, 70).
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti , amen. Notum sit
omnibus tam futuris quam presentibus quod ego Willelmus de
Buris do atque perenniter tenere concedo Sancte Marie Vallis Jo-
seigneurie de Montréal avant l'année 1132, ce que Ducange avait déjà soup-
çonné, sans pouvoir toutefois indiquer une date certaine ( Familles d’Outremer ,
(p. 402).
(1) Ce Gui de Puiset est peut-être un parent du comte de Jaffa, Hugues II du
Puiset , nommé quelques lignes plus hauc.
(2) Fils d’Eustache Granier et seigneur de Césarée. Sa mère s’était remariée
avec Hugues, comte de Jaffa ( Fam . d’Outremer, p. 275-277).
PROVENANT DE LABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 43
saphat casale Sancti J obi cum territorio pertinencie ejusdem, ex-
cepta pertinencia alterius casalis, ita tamen ut dominus Willel-
mus monachus nepos meus (1) dominium ejus in vita sua haberet
et redditus recipiat. Post excessum (sic) autem ejus, pro animabus
parentum nostrorum ecclesie Sancte Marie predicte remaneat.
Hujus vero donationis testes sunt : Radulfus de Ysiaco (2), War-
mundus, Petrus de Grehel, Albericus de Cremesi, W. de Sa-
phari, Giraudus marescalcus, Johannes Allobrox, Brugo, Guido
de Cava , Galterius Delbos. Anno ab Incarnacione Domini
MGXXVIIII , epacta VIII (3) , regnante Balduino rege secundo ,
Stephano patriarcha Jherosolimitane ecclesie présidente, W[il-
lelmo] archiepiscopo Nazareth (4).
XYII
1130. — Guillaume, 'prieur du Saint-Sépulcre , donne un four
et diverses dîmes à l'abbaye de Josaphat.
(S. Mauro, 133).
In nomine Domini nostri Jhesu Christi, notum sit tam presen-
tibus quam futuris quod ego Willelmus prior Sancti Sepulchri (5),
in presentia domni patriarche Stephani , cum ejus laudamento,
furnum unum in Jherusalem, in illa urbis parte positum que spe-
cialiter Judearia nuncupatur, ecclesie Sancte Marie vallis Josa-
phat et reverendo ejusdem monasterii abbati Gelduino una cum
assensu fratrum totius capituli nostri, solutum, et quietum habere
(1) Cf. XIV, note 2.
(2) Neveu de Guillaume de Bures (Cf. XIV. note 2).
(3) Corr. XXVIII.
(4) Notre acte n° XXIV nous apprend que c’est sous 1 épiscopat de ce Guil-
laume que Nazareth fut érigé en archevêché.
(5) Les Familles d' Outremer (p. 839) ne citent , parmi les prieurs du Saint-
Sépulcre, qu'un seul Guillaume qui fut archevêque de Tyr en 1127. Il est évi-
dent que ce n'est pas celui-ci. Outre que les différences de dates s'y opposent t
l’archevêque est lui-même parmi les témoins de cet acte. Il y a donc eu, à la
suite l'un de l’autre, deux prieurs portant le même nom. Nous trouvons , dans
le Cartulaire du Saint-S ipulcre , divers actes où paraît le second pendant les
années 1128 et 1129 (n°‘ 44, G7, 70, 77, p. 81, 138, 143, 153). Ce qui semble sin-
gulier, c’est que dans les deux derniers il est qualifié d’abord de prior secundus,
puis de prior tercius. La première de ces qualifications peut lui avoir été don-
née pour le distinguer du premier Guillaume. Quant à la seconde, elle indique
le rang réel qu’il occupait parmi les prieurs du Saint-Sépulcre.
44
CHARTES DE TERRE-SAINTE
in perpetuum concedo et omnem querelam quam pro illo adver-
sus idem monasterium de Josaphat hactenus ecclesia nostra ha-
buit, ego cum fratribus nostris in sempiternum pacifice remitto.
Decimam insuper terre illius que Piata Petra vocatur, secus viam
que ducit ad flumen, sine querela illi cum nostris fratribus relaxo ;
preterea decimam casalis quod vocatur Darchiboam cum equani-
mitate ac benevolentia fratrum nostrorum... (1) monasterio eidem
dono et omnes omnium rerum possessiones quas hodie prefata
ecclesia Josaphat possidet liberas ei et quietas quantum nobis at-
tinet esse decerno omnesque prorsus querelas que intra nostram
et illam ecclesiam hactenus aliquo modo undecumque fuerunt
illi absque replicatione remissas depono. Hec omnia sicut hic
distincta sunt sancte ecclesie de Josaphat et venerabili ejusdem
loci abbati Gelduino et successoribus suis unanimiter concedimus
et sigilli nostri corroboratione inviolabiliter illi manere in legiti-
mum sempiternum confirmamus. Facta est autem carte hujus insti-
tutio et rei istius concessio anno Incarnacionis Dominice MGXXX,
indictione VIII, sub presentia testium quorum nomina hec sunt :
Petrus Barchinonensis subprior, Ansellus precentor, Gislebertus,
Petrus Bernardi , Petrus Calvus , Gosbertus , Balduinus , Hugo
prepositus. De diaconibus : Guido, Radulphus, Wulgrinus ,
Richardus. De subdiaconibus : Guyraldus , Galterius, Moyses.
Preterea Willelmus archiepiscopus Tyri, Gaudentius Cesarien-
sis archiepiscopus (2), Anselmus Bethleemita episcopus (3), Ri-
chardus Sancte Marie Latine abbas (4) , Arnaldus prior Montis
Syon, Henricus Montis Oliveti prior (5). De laicis in primis rex
Balduinus, Willelmus dapifer Templi, Hugo comes Trecensis (6),
Balduinus de Sancto Abraham, Rohardus, Jofridus de Parenteo,
Holricus vicecomes Neapolitanus. Ego Stephanus patriarcha Je-
rosolimitanus istam concessionem laudo et confirmo ej usque vio-
(1) Ce mot a disparu dans l 'original.
(2) Les Familles d’Outremer (p. 756) ne citent par d’acte antérieur à 1136 où
paraisse cet archevêque.
(3) La même remarque s’applique à l’évêque de Bethléem ( Familles d’ Outre-
mer, p. 784).
(4) La seule date donnée à cet abbé par les Familles d’Outremer (p. 824) est
1120.
(5) Les Familles d’Outremer (p. 268) ne nomment pas ce prieur avant l’année
1135.
(6) Cette mention. contredit un obituaire de la cathédrale de Chartres cité par
M. d’Arbois de Jubainville (Hist. des comtes de Champagne , Il , 141), qui fait
mourir le comte Hugues en 1 126.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 45
latores ad satisfactionem anathematis trado et proprii eam sigilli
auctoritate in perpetuum corroboro.
(Au bas de cet acte on voit encore les lacs de deux sceaux : ceux de
gauche sont en soie rouge et ceux de droite en soie blanche.)
XVIII
1130. Jérusalem . — Baudouin II , roi de Jérusalem, à la prière de
son parent Gilduin, abbé de Josaphat, fait faire le relevé de tout ce
qui a été donné à l'abbaye.
(S. Isidoro, 38).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti. Quandoquidem , natura decidente humana , ea que
retroactis temporibus gesta sunt ob labilem hominum memoriam
nobis prius incognita forent nisi per apicum annotationem nota
fierent, iccirco congruum duximus que nobis sunt presentia pos-
teris nostris litterarum exaratione memoriter retinenda contra-
dere. Qua propter, ego Balduinus Dei gratia rex Jherusalem La-
tinorum secundus, amore Dei et beatissime ejus genitricis atque
rogatu domni Gelduini venerabilis abbatis consanguinei mei ,
predia et possessiones tam terrarum quam domuum que ab ante-
cessoribus meis vel aliis quibuslibet hominibus tempore eorum
vel meo tempore sancte ecclesie Beate Marie de Valle Josaphat
per totum regnum Jerosolimitanum concessa sunt sicut in se-
quentibus scripta videntur, in hoc volumine colligi precepi et
regie auctoritatis sigillo corroborari quatenus deinceps omni
calumpnia remota firmiter et inconcusse in possessione predicte
ecclesie serventur. In primis, dux Godefridus et frater ejus rex
Balduinus dederunt et concesserunt ecclesie sancte Marie de valle
Josaphat furnum unum et molendina, domos et ortos infra Jéru-
salem , extra vero terras et vineas , fontem Syloe et molendina et
fossam et ortos et duas partes de casali Bethsan. Comes quoque
Guarnerius dedit casale quod vocatur Ascar quod postea concessit
predictus rex Balduinus. Ipse vero rex Balduinus dedit duas
carrucatas terre in territorio Joppe. Tancredus donavit predicte
ecclesie unum casale nomine Tymini situm in latere montis Car-
meli cum omnibus appendiciis suis et in castro nomine Caiphas
domos et furnum et terras intus et extra. Supradictus rex Bal-
duinus dedit apud Ptolomaydam domum unam et in montanis
unum casale nomine Cassera cum appendiciis suis ; apud Sydonem
46
CHARTES DE TERRE-SAINTE
viridarium et machomeriam extra civitatem et casale nomine Ca-
farabra, concedente domno Eusfeachio Granerio ; et apud Baruch,
domos , furnum , molendinum et viridarium infra civitatem ,
et extra, duas carrucas terre. Eustachius vero Granerius dedit in
territorio Gesariensi unum casale nomine Betalla et infra civita-
tem, domum unam concedente rege Balduino. Pisellus viceco-
mes donavit casale nomine Meschium et terras que sunt juxta
viam que ducit ad flumen Jordanem et ultra flumen, in territorio
Belcha , casale unum nomine Bessura cum omnibus appendiciis
suis, concedente domino rege Balduino. Rogerius quoque Ram-
mensis episcopus donavit eidem ecclesie casale nomine Saphoria
cum omnibus appendiciis suis et infra castrum Sancti Georgii ,
domum et quatuor carrucatas terre ante ipsum castrum , conce-
dente predicto rege Balduino. Ado de Gheresio et Richildis uxor
sua filiusque suus Warmundus donarunt casale nomine Ghorat
cum omnibus appendiciis suis in montanis de Torone, concedente
ipso rege Balduino. Theobaldus de Nigella dedit casale in terra
Sueti nomine Zebezeb, concessu predicti regis Balduini et Wilelmi
de Buris. Lambertus, cliens Wilelmi de Buris, dedit casale no-
mine Soesme quod est ultra flumen Jordanem , concedente ipso
Wilelmo de Buris et principe Tyberiadis domino Gozelino. Idem
vero Wilelmus de Buris dedit casale in territorio Gor situm no-
mine Jerraz et domum quam ipse Jerosolimis habebat. Walterius
Machumet donavit casale nomine Jamarvara in valle de Clin
concessu predicti regis Balduini. Wilelmus de Buris dedit apud
Ligium quatuor carrucatas terre et domos, rege Balduino conce-
dente. Wido de Miliaco dedit dimidium casalis in terra Jérusalem
nomine Betamar concessu regis Balduini primi. Ipse vero pri-
mus rex Balduinus concessit ut omnes naves predicte ecclesie
quibuscumque honerate essent rebus, per omnes portus regni
Jerosolimitani eundo et redeundo, ab omni censu et navali exac-
tione libere et quiete forent. In casali vero Huberti de Pazi quod
Siph vocatur, Letardus vicecomes dedit quatuor carrucatas terre
et olivetum et infra casale, unam domum, et extra, ortum unum.
Hec omnia tempore predecessorum meorum ecclesie Beate Marie
de valle Josaphat donata atque concessa sunt. Tempore vero meo
hec que sequuntur : ego Balduinus , rex Jérusalem Latinorum
secundus, donavi predicte ecclesie in territorio Neapolis casale
nomine Beteri cum omnibus appendiciis suis et domum unam
Neapoli. In territorio vero Tyri donavi casale nomine BefFella in
montanis cum omnibus appendiciis suis et aliud casale nomine
Sardanas , et infra civitatem , domos et viridarium. In territorio
V
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 47
Tyberiadis dedit domnus Gozelinus casale nomine Gasrielme meo
concessu. Hugo dominus Jope dedit casale unum in territorio
Ascalonis nomine Machoz cum omnibus pertinendis suis et ma-
jorem machomeriam in eadem civitate et unum de melioribus
viridarium , et in territorio Jope terra que fuit Framerici , et in
terra Neapolis casale nomine Saphet meo similiter concessu.
Barisanus quoque , constabularius ejus , donavit casale unum
nomine Dargeboam in terra Jérusalem domino suo Hugone con-
cedente et meo concessu favente. Romanus vero de Podio et Ri-
childis uxor sua et heredes eorum concesserunt eidem ecclesie
supradicte in terra Belcha casalia Bessura et La cum omnibus
pertinentiis eorum. Willelmus de Buris donavit duo casalia ultra
mare Tyberiadis , unum nomine Sanctum Georgium et alterum
Sanctum Job cum omnibus pertinentiis suis. Hec itaque omnia,
sicut in hoc privilegio continentur, firma et stabilia et in posses-
sione sancte ecclesie vallis Josaphat mancipata esse censemus et
nostro sigillo corroborata firmamus. Factiim est et datum per
manum Hemelini cancellarii, in regali palacio, Jerosolimis, anno
Dominice Incarnacionis millesimo centesimo XXXmo, indictione
VIII , présidente sancte Jerosolimitane ecclesie venerabili pa-
triarcha Stephano et Balduino rege secundo regnante feliciter.
Hujus regie confirmationis isti sunt legitimi testes : Willelmus
archiepiscopus Tiri ; Gaudentius Gesariensis archiepiscopus ;
Ansellus Betlehemita episcopus; abbas de Latina; Willelmus
prior Sepulcri Domini ; Arnaldus prior Montis Syon ; Balduinus
Sancti Abrahe ; Roardus ; Goffridus de Parentea ; Hulricus Nea-
polis vicecomes; Petrus, frater ejus; Robertus de Franco Loco.
XIX
1130-1145. — Confirmation de la constitution de Vhôpital de A. -P.
de Josaphat donnée sous le sceau de Guillaume , patriarche de Jé-
rusalem et certifiée par Facundus , prieur de la Latine.
(Sta Gertruda, 74).
f In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti. Notum sit omnibus fidelibus tam futuris quam pre-
sentibus quod domnus Hugo abbas monasterii Sancte Marie de
Valle Josaphat et omnes ejusdem loci fratres, inter alia multum
necessaria opera predicti monasterii , hedificaverunt pro necessi-
tate pauperum Christi hospitale quoddam juxta predictam eccle-
48
CHARTES DE TERRE-SAINTE
siam Sancte Marie in quo refectionem aliquam et aliquid refri-
gerium lassi pauperes et peregrini semper invenire possint et in
quo infirmi pro posse ipsius domus procurentur et reficiantur et
pausent. Ad cujus hospitalis adjutorium memoratus abbas et alii
decimas domibus (1) bonis suis omni tempore in communi capi-
tulo suo se donare stabilierunt. In quo etiam capitulo et hoc dif-
flnierunt quod quicumque confraternitati pauperum ibi conve-
nientium se associaverint, in primis societatem et participationem
orationum et helemosinarum et omnium beneficiorum ecclesie
Sancte Marie habeant ; deinde, pro salute et prosperitate eorum,
semper in unaquaque sollempnitate Apostolorum XIII pauperes
in nomine Christi pascantur. Posthac in eodem capitulo constitu-
tum est ut, in die obitus cujuscumque illorum qui in hac confra-
ternitate se miserint, tredecim pauperes iterum pascantur, et us-
que ad XIII dies quidam pauper quotidie reficiatur, et per XIII
dies una missa cantetur et per unumquemque annum , in die
obitus illius , pro anima ejus missa una iterum celebretur et
unus pauper pascatur. Sed et omni tempore per unamquamque
ebdomadam cantabitur missa una pro salute vivorum, alia vero pro
requie defunctorum in ecclesia Sancti Salvatoris pro confratri-
bus supradicti hospitalis et pro omnibus qui in eadem confrater-
nitate intraturi sunt et pro aliis benefactoribus et sustentatoribus
hujus sancte helemosine. Nomina vero illorum qui se primi-
tus in hac confraternitate miserunt sunt hec : domnus Balduinus
rex primus et domnus Bernardus episcopus de Nazareth , Guil-
lelmus de Buris, Guido de Miliaco, Goscelinus dominus de Tibe-
riade, Domnus Balianus et ceteri plures qui mortui sunt. Unus-
quisque autem ex illis promisit se daturum in helemosinam
pauperibus hujus hospitalis, per unumquemque annum, XIII
bisancios pro anima sua. Sed quare aliquibus hoc nimium fortasse
videtur, idcirco provisum est et constitutum ut quicumque in hoc
hospitali helemosinam suam fecerit aut aliquam sustentationem
vel aliquid beneficium contulerit , omnium benefeciorum supra-
dictorum et orationum particeps efficiatur. Factum est hoc et sta-
tutum tempore venerabilis patriarcha Gibelini, regnante primo
rege Balduino, concedente illud domno Hugone abbate cum omni
suo conventu.
Et ego Guillelmus patriarcha sigilli mei testimonio hoc idem
confirmo et concedo et supranominatos benefactores in orationibus
et beneficio communi ecclesiarum Jérusalem recipio.
(1) Il faut sans doute lire de omnibus .
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 49
(D'une autre écriture), f Ego frater Facundus prior Sancte Marie
de Latina autentico huic transcripto (sic) de verbo ad verbum
concordanti [sic) vidi, legi necnon sigillum nostrum apposui (1).
XX
1138,18 octobre ( nouveau style) . — Roger , évêque de Rame, déclare avoir
donné jadis à l’abbaye de Josaphat le casai abandonné de Céphrié ,
et rapporte la contestation à laquelle cette concession a donné lieu.
(S. Placido, 153.)
f In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et
Spiritus Sancti, amen.
Omnibus sancte Dei ecclesie prelatis et filiis presentibus et
futuris notum sit quod ego Rogerius, Dei gratia Ramatensis epis-
copus, ecclesie beate Dei genitricis Marie de Valle Josaphat, ro-
gatu felicis memorie Arnulfi patriarche et primi regis Balduini
consilioque et assensu totius capituli Sancti Georgii , quoddam
casale desertum quod Gephrie nuncupatur cum omnibus perti-
nentiis suis dedi. Sed quia heredes Radulfide Septem Molis eidem
dono calumpniam inferebant, idcirco ego ratum et stabile volens
esse donum meum, ipsos calumpniatores ad hoc usque perduxi
ut coram Willelmo patriarcha, astantibus venerabilibus personis,
supranominatum casale predicte ecclesie liberum et immune bona
voluntate concederent. Hii sunt qui concesserunt : Gofridus filius
Radulfi, Hugo frater ejus et soror eorum Mazelina cum marito
Arnulfo de Aria et mater eorum Agnes. Hujus rei testes sunt ipse
Willelmus patriarcha et ego ipse, Robertus archidiaconus, Baldui-
nus cancellarius, Amelius, Balduinus canonicus Sancti Georgii.
De laicis : Wulferius, Milo camerarius, Rogerius Carnotensis,
Ernaldus pincerna, Stephanus dispensator, Petrus Lemovicensis.
Nunc iterum, omnibus canonicis capituli mei et baronibus meis
concedentibus, donum meum affirmo, medietatem tamen decima-
(l) Cet acte nous apprend à quelle époque a été fondé l'hôpital de Josaphat.
Cette fondation a été faite sous le patriarche Gibelin, mort en 1112 ( Fam . d’ Ou-
tremer, p. 717). D'un autre côté, parmi les premiers donateurs, figure Jocelin de
Courtenay, prince de Tibériade, qui ne succéda qu’en cette même année à Tan-
crède (Fam. d’ Outremer, p. 445). C’est donc vers l’année 1112 qu’a dû être rédigé
l’acte de fondation de l'hôpital. Quant à la confirmation donnée par le patriarche
Guillaume , nous ne pouvons que la placer entre les deux dates extrêmes de
son patriarcat. Comme nous ignorons absolument à quelle époque Facundus a
été prieur de la Latine, nous ne savons si le certificat d'authenticité qu'il donne
ici est contemporain de la confirmation du patriarche Guillaume.
4
50
CHARTES DE TERRE-SAINTE
rum et obedientiam capellani in manu mea retineo donumque
hoc per presentem cartam hujus rei veritate conscriptam et sigillo
Domini Willelmi patriarche ac meo corroboratam et subscripto-
rum testium assignatione munitam confirmo. Hujus itaque con-
firmationis testes sunt canonici Sancti Georgii : Willelmus Thu-
roldi , Jordanus, Balduinus, Gislebertus, Hugo; et de aliis:
Constantinus, Jacob. De laicis vero : Wulferius, Willelmus nepos
patriarche, Normandus, Johannes Golafres, Helgotus, Petrus vi-
cecomes, Gislebertus, Bernardus de Caco.
Factum est autem hoc privilegium anno ab Incarnacione Domini
nostri Jhesu Christi millesimo centesimo trigesimo VIIII (1) in-
dictione II, XV kalendas novembris, feria tercia, luna XI ; Roma-
nam ecclesiam regente Innocentio papa, présidente Jerosolimi-
tane ecclesie Willelmo patriarcha, regnante rege Fulchone. Si
quis autem hoc statutum et hanc confirmationem violare pre-
sumpserit, a corpore et sanguine Jhesu Christi segregatus ana-
thematis sententia feriatur. Fiat, fiat. Arnen.
XXI
1140, 18 mai , Latran. — Innocent II confirme toutes les possessions
de ! abbaye de Josaphat et spécialement celles de Sicile et de Pouille.
(S. Isidoro, 19 et 88).
Innocentius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Gui-
doni abbati venerabilis monasterii Beate Marie de Valle Josa-
phat ej usque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Cum reginam celorum , matrem Dei et hominis , portam celi ,
januam Paradisi, quam laudant angeli, venerantur arch angeli
beatam Dei genitricem semperque Virginem Mariam affectione
pia diligimus et apud filium ejus patrocinium ipsius optinere spe-
ramus, dignum est ut gloriosi sepulcri ipsius venerabilem locum
pia devotione veneremur et fratres ibidem Domino servientes sub
apostolice sedis gremio foveamus. Ea propter, dilecte in Domino
fili Guido abbas, tuis rationabilibus postulationibus [quas per
religiosos viros Paganum, Robertum et Osmundum monachos
Josaphat apostolice sedi suggessisti] (2) clementer annuimus
(1) L'emploi du style pisan est ici évident. — En effet, en 1139, le 15 des
kalendes de novembre ou le 18 octobre tombe un mercredi ( feria quarta ) et non
un mardi, et correspond au 22e jour de la lune et non au 11. Les indications
chronologiques coïncident au contraire exactement avec celles de l'an 1138.
(2) La phrase entre crochets manque dans S. Isidoro , 19.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 51
et monasterium de valle Josaphatcui, Deo auctore, preesse di-
nosceris , ob reverentiam gloriose genitricis Dei semperque
Yirginis Marie sub beati Petri et nostra protectione suscipimus
et presentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quas-
cumque possessiones, quecumque bona idem monasterium im-
presentiarum juste ac legitime possidet aut in futurum con-
cessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione
fidelium seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci, firma
tibi tuisque sucessoribus et illibata permaneant. In quibus hec
propriis duximus exprimenda vocabulis videlicet in Rossanensi
parrochia, apud villam Sancti Mauri, ecclesiam Beate Marie vestro
sumptu edificatam cum possessionibus suis quas egregie memorie
dux Rogerius dedit. In eadem villa, villanos omnes et hereditatem
totam Riccardi Senescalci quam simul cum villanis ipsis vobis
eodem duce consenciente tradidit. Item apud eandem villam, here-
ditatem Hugonis de Claromonte ab ipso datam et a supradicto duce
concessam et nonnulla jugera campi que data sunt a Trostaino
de Dumo. Item in eadem villa, rusticos quatuor cum possessio-
nibus suis sicut a Scifo Stratico (1) vestro monasterio traditi sunt.
In parrochia Gassanensi, ecclesiam Sancti Laurentii et ecclesiam
Sancte Marie de Gastro cum molendino uno et possessionibus suis
et ecclesiam Sancti Theodori cum possessionibus suis. In parrochia
Cosentina, ecclesiam Sancti Michaelis de Fuscoaldo et ecclesiam
Sancti Johannis et ecclesiam Sancti Laurentii cum villanis et pos-
sessionibus suis quas Umfredus de Fuscoaldo dedit pro anima sua
et parentum suorum, et molendinis duobus que vestro sumptu
parata eidem ecclesie addidistis. Similiter in eadem parrochia, j ux ta
oppidum Montisalti, ecclesiam Sancti Yincentii cum pertinendis
suis videlicet ecclesiam Sancte Lucie et Sancte Marie de Fossis et
Sancte Marie de Bardia et Sancti Petri de Ferlito et Sancti Demetrii
et Sancti Petri de Renda et Sancte Yeneris et molendinis et terris
et villanis cum pluribus ab ipsius terre domino datis. Apud Medi-
cinam, ecclesiam Sancti Johannis Evangéliste et Sancte Trinitatis
et Sancti Nycolai cum pertinendis suis. Item in eadem parrochia,
prope Philinum, ecclesiam Sancti Angeli cum casali et villanis et
possessionibus suis a quodam nobili viro datis nomine Radulfo.
Juxta opidum Marturane, capellam Sancti Stephani cum perti-
nendis suis. Juxta quoddam castrum quod vocatur Seminarium,
ecclesiam Sancti Theodori cum pertinendis suis et villanos quos-
dam a Roberto de Melia datos. In parrochia Anglonensi ecclesiam
(1) Nous serions tenté de voir ici un nom grec. Cf. Ducange, Strategus.
52
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Sancti Basilii cum terris et terrarum consuetudinibus que vobis
Rogerius de Pomaria contradidit. Juxta civitatem Tarentinam,
capellam Sancte ^Perpetue cum pertinendis suis. Item ecclesiam
Sancte Marie in Apulia in territorio Catule cum pertinendis suis.
In parrochia Cathanensi , infra oppidum Paternonis ecclesiam
Sancte Marie matris Domini ab Angerio episcopo (1) datam cum
parrochia, cimiterio, baptismate, aliamque ecclesiam Sancte Marie
Magdalene, cum hospitali, que subtus castrum sita est, a Mauritio
episcopo (2) similiter concessam, et molendinum, villanos, terras et
vineas, domos, certasque possessiones ab Henrico marchione datas.
Prope Messanam civitatem, ecclesiam Sancte Marie Magdalene cum
terris et vineis, cimiterio, confessione a Goffredo ejusdem civita-
tis episcopo concessis qui eam consecravit. Item in eadem parro-
chia, ecclesiam Sancte Anne de Galath cum villanis, terris, vineis,
ab Eleazar milite traditis. In parrochia Mazarienzi ecclesiam Sancte
Marie de Galatahameth cum villanis, terris, possessionibus quoque
suis a Rainaldo de Tirone datis. Apud Gastrum Sacci, 'villanos quos-
dam a Symone lilio ducis datos. Sane laborum vestrorum quos pro-
priis manibus aut sumptibus colitis vel de nutrimentis animalium,
ab episcopi sive episcoporum ministris seu ab aliis ubilibet a vobis
decimas exigi prohibemus. Interdicimus etiam ne per alicujus
sollempnitatis occasionem, in cenobio vestro cena vel prandium
a Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exigatur ne servo-
rum Dei quies hujus modi occasionibus perturbetur. Redditus
vero qui de rusticorum infidelium censu vestro monasterio cons-
tituti sunt vel in futurum, prestante Domino, conferentur, vobis
integros manere censemus. Porro sepulturam ejusdem loci libe-
ram esse decernimus ut eorum qui illic sepeliri deliberaverint
devotioni et extreme voluntati, nisi forte excommunicati sint,
nullus obsistat. Mortuorum autem parrochianorum elemosinas de
quibus parrochialis ecclesia suam justitiam habuerit quiete ac
prêter aiicujus molestias a vobis accipi et haberi sancimus. Lai-
cos sane liberos seu clericos irregulariter viventes ad conversio-
nem suscipere nullius episcopi vel prepositi seu cujuslibet homi-
nis contradictio vos inhibeat. Decernimus ergo ut nulli omnino
hominum liceat idem monasterium temere perturbare aut ejus
possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibus-
libet molestiis fatigare. Sed omnia integra conserventur eorum
pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus
(1) Angerius ou Ansgarius , évêque de Catane de 1091 à 1124.
(2) Maurice, évêque de Catane de 1124 à 1144.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 53
omnimodis profutura. Si qua, igitur in posterum ecclesiatica secu-
larisve persona hanc nostre constitutionis paginam sciens, contra
eam temere venire temptaverit, secundo terciove commonita nisi
reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honoris-
que sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de
iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et
Domini redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat, atque in ex-
tremo examine districte subjaceat ultioni. Cunctis autem eidem
venerabili loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jhesu
Christi, quatenus et hic fructum bone actionis percipiant, apud dis-
trictum judicem premia eterne pacis inveniant. Arnen, amen,amen.
f Ego Innocentius Catholice ecclesie episcopus subscripsi,
f Ego Conradus Sabinensis episcopus subscripsi,
f Ego Teodewinus Sancte Rufine episcopus subscripsi,
f Ego Albertus Albanensis episcopus subscripsi,
f Ego Albericus Hostiencis episcopus subscripsi,
f Egpo Anselmus presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in
Lucina subscripsi.
fEgo Littifredus cardinalis tituli Vestine subscripsi,
f EgoGuido SancteRomane ecclesie indignus sacerdos subscripsi .
f Ego Grisogonus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis.
subscripsi.
f Ego Ivo presbyter cardinalis Sancti Laurentii in Damaso
subscripsi.
f Ego Gregorius presbyter cardinali tituli Galixti subscripsi,
f Ego Petrus tituli Pastoris cardinalis presbiter subscripsi,
f Ego Goizo presbyter cardinalis tituli Sancte Gecilie subscripsi,
f Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi
subscripsi.
f Ego Otto diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum
subscripsi.
-J- Ego Vassallus diaconus cardinalis Sancti Eustachii apud tem-
plum Agrippe subscripsi.
f Ego Hubaldus diaconus cardinalis Sancte Marie in via Lata
subscripsi.
f Ego Gerardus diaconus cardinalis Sancte Marie in Dominica
subscripsi (1).
(1) Les noms des cardinaux sont écrits sur trois colonnes verticales. La pre-
mière, à gauche, contient les noms des cardinaux-prêtres ; celle du milieu, les
noms des cardinaux-évêques précédés de celui du pape; enfin, la troisième est
réservée aux cardinaux-diacres.
54
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Datum Laterani per manum Aimerici sancte Romane ecclesie
diaconi cardinalis et cancellarii, XV kalendas Junii, indictione III ,
Incarnationis Dominice anno MGXL, pontificatus vero domini
Innocentii secundi pape anno undecimo.
XXII
1142, 5 avril, Latrari. — Innocent II prend sous sa protection di-
verses possessions de l'abbaye de Josaphat , telles que Ligio et Thanis
en Palestine , et, en Sicile , l'église de N.-D. à Paterno et celle de
Sainte-Madeleine. Les moines devront , en retour , payer chaque
année une once d'or au Saint-Siège .
(S. Placido, 196.)
Innocentius episcopus servus servorum Dei, dilecto filio Guidoni
abbati Vallis Josaphat et successoribus ejus regulariter substi-
tuendis in perpetuum. Possessiones et bona ecclesiastica patri-
monia pauperum sunt et precia peccatorum, et iccirco (sic) a nullo
debent distrahi sive occupari, sed ad usus ad quos destinata sunt
illibata servari. Quia ergo ex injuncto a Deo officio nobis incum-
bit ecclesias cum suis pertinentiis defensare, utilitati vestre in
posterum providentes, ecclesiam Ligionis cum parrochia et de-
cimis ipsius loci et decimam Thanis a Bernardo episcopo Nazareth
ad opus hospitalis domus vestre concessam ; in Sicilia, in loco
qui dicitur Paternonum ecclesiam Sancte Marie matris Domini
et aliam Sancte Marie Magdalene sub ipso castro sitam, sub beati
Petri tutela et nostra defentione suscipimus. Ad judicium autem
percepte hujus a Romana ecclesia libertatis, auri unciam nobis
nobisque successoribus annis singulis persolvetis. Decernimus
ergo ut nulli omnino hominum liceat vos exinde perturbare, mi-
nuere, auferre aut temerariis vexationibus fatigare. Si quis autem
hoc attemptare presumpserit, iram Dei omnipotentis incurrat et
anathematis sententie subjaceat. Amen, amen, amen.
Ego Innocentius Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
Ego Conradus Sabinensis episcopus subscripsi.
Ego Albericus Hostiensis episcopus subscripsi.
Ego Stefanus Prenestinus episcopus subscripsi. •
Ego Mar tinus presbyter cardinalis tituli Sancte Cecilie sub-
scripsi.
Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi
subscripsi.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 55
Ego Otto diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum
subscripsi.
Ego Gujdo indignus diaconus sancte Romane ecclesie sub-
scripsi (1).
Datum Laterani per manum Gerardii (sic) sancte Romane ec-
clesie presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, nonis Aprilis, indic-
tione V, Incarnacionis Dominice anno MCXLII, pontificatus vero
domini Innocentii Pape II anno XIII (2).
XXIII
1142-1145. — Guillaume , patriarche de Jérusalem , termine un
différend entre Vabbaye de Josaphat et celle de Mont-Olivet.
(Sttt Maddalena, 35.)
Willelmus Dei gracia sancte Jérusalem patriarcha (3) omni-
bus sancte matris ecclesie filiis salutem et patriarchalem benedic-
tionem.
Illa qua fungimur auctoritas nos compellit ecclesias quibus Deo
auctore presidemus et earum jura tuendo manu tenere et ne in
eis aliquo modo genimina (4) [discordie] pullulent, deffensionem
paterna sollicitudine prejacere. Igitur controversiam inter Vallis
Josaphat et Montis Oliveti ecclesias diu habitam , Guidone ejus-
dem ecclesie Vallis Josaphat abbate et Henrico Montis Oliveti
priore cum capitulis suis unanimiter assensum prebentibus, fra-
trum nostrorum consilio interveniente sedavimus et eosdem filios
nostros in fraterne dilectionis unitatem Deo propicio reformavi-
mus. Siquidem prefatus abbas Vallis Josaphat ut omnes retro-
habite inter eos querimonie sedarentur quandam terre planiciem
bone magre adjafcentem] ecclesie Montis Oliveti donavit et possi-
dendam perpetuo jure concessit, ita dumtaxat ut ipsa Montis Oliveti
ecclesia VII bisantios in festivitate Exaltacionis Sancte Crucis
ecclesie Vallis Josaphat singulis annis persolvat. Hoc vero ne
iniquorum hominum sinistra perturbatione mutetur vel mutatione
temporum a future posteritatis memoria deleatur, presens pagina
sigilli nostri appositione munita et testium subscriptorum testi-
(1) La disposition des signatures est la même que celle qui a été signalée
dans les bulles précédentes.
(2) Corr. V.
(3) Mort le 27 septembre 1145 ( Fam . d'Outremer, p. 720).
(4) Il faut sans doute lire germina.
56
CHARTES DE TERRE-SAINTE
monio roboratur, Anselmi videlicet episcopi Bethleemite, Gaufridi
abbatis Templi Domini , Balduini Cesatiensis archiepiscopi tune
temporis nostri cancellarii (1) ; Amelii nos[tri archijdiaconi, Ro-
gerii Constantini decani , Amici capellani Templi Domini ; mona-
chorum vero ecclesie Yallis Josaphat : Stephani, Galterii, Johannis
de Paternone, Johannis subprioris, Bernardi, Petri Gumbaldi,
Johannis scriptoris, Arduini Johannis filii, Theobaldi de For-
neriis ; laicorum autem : Cristiani Aldemeschini , Johannis de
Parisio, Johannis ; burgensium : Iterii, Rainaldi, Petri Burdini
Poncii Tholosensis , Roberti filii Iterii.
XXIV
Vers 1144. — L'abbé de Josaphat écrit au pape pour lui déclarer que
ce n'est que la violence qui l'a contraint à payer à l’ archevêque de
Nazareth une redevance plus forte que celle que l'abbaye doit au
saint- siège (2).
(Sta Gertruda, 133.)
De altercatione que orta est inter ecclesiam Sancte Marie vallis
Josaphat et ecclesiam Nazareth veritatem inde enudo et uti res
est in his actionibus que subscribuntur. Bernardus siquidem
primus Nazarenus episcopus ecclesiam Ligionis cum parro-
chia et jure parrochiali et decimatione et decimam alterius
casalis quod dicitur Thanis uti libere possidebat, ad opus paupe-
rum Deo et Sancte Marie virgini vallis Josaphat tribuit , dedit ,
firmiter concessit , quatenus in privilegio quod Vestre Dignitati
mittimus habetur, quas in suo tempore et alterius episcopi nomine
Willelmi qui postea factus est archiepiscopus quiete tenuimus.
Iste vero superveniens ecclesiam cum decimationibus quam paci-
fice tenebamus calumpniatus est. Nos autem apostolicas litteras
quas ex sacris manibus felicis memorie pape Innocentii accepi-
mus qui tunc temporis vivebat , sibi detulimus ; in quibus testa-
(1) Cette signature nous prouve que le présent accord est postérieur au mois
de décembre 1 142, époque où vivait encore Gaudentius , prédécesseur de Bau-
douin ( Fam . d’Outremer, p. 756).
(2) Cette curieuse pièce se place entre la mort d’innocent II (1143) et celle
du patriarche Guillaume (1145). Les épithètes données au destinataire font bien
croire qu'elle est adressée au souverain pontife. Quant à l’archevêque de Naza-
reth, dont se plaint l’abbé , ce doit être Robert, second archevêque de ce siège
(Cf. Familles d’Outremer, p. 759-760). La bulle suivante semble être une consé-
quence du présent acte.
v
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 57
bamur per unumquemque annum Dco et sancte Romane ecclesie
unciam auri esse reddituros. Quibus vilipensis, facto agmine
cum satellitibus suis ecclesiam tyrannice adivit , seras sua cru-
delitate confregit , monachos et fratres nostros turpiter foras pro-
jecit. Nos autem cum hoc audivimus, ante domnum patriarcham
Willelmum querimoniam fecimus qui eum ad se vocavit et quod
male egerat reprehendit et sic ab infestatione sua per parvi tem-
poris spatium quievit. Deinde, nostris peccatis exigentibus, beate
recordationis papa Innocentius ex hoc seculo obiit. Quo audito si
mala nobis antea contulit, novissima pejora prioribus apposuit.
Denique, calliditate et dolo quibus callet, capellanum in quadam
nostra ecclesia posuit ut pro anima Willelmi de Buris ibi missam
caneret et parrochianos ad se callide traheret. Suo vero [capellano]
parrochiale jus plenarie commisit ; nostro vero per omnia inter-
dixit videlicet baptismum, penitentiam, communionem, sepultu-
ram, aquam benedictam, processionem circa ecclesiam , panem
benedictum ut mos est illius loci, revera omnia prohibuit. Dum
quadam die quidam ex nostris monachis divinum ministerium
celebraret et sacrum Dominicum corpus in manibus tolleret ,
quidam ex suis clericis eum per casulam arripuit et ita male"
tractavit quod , nisi laici eum juvissent, ipsum cum Dominico
corpore in terram prostravisset. De quibus multociens coram
patriarcha Willelmo querimoniam fecimus et nullam justitiam
inde consequi potuimus. Tandem vi compulsi, in celebri conventu
apud Nazareth ad pedes domni Willelmi patriarche aliarumque
personarum nos prostravimus et nichil proficere potuimus ; immo
dicebant nobis : « Quid vobis proderunt privilegia Romane eccle-
» sie ? Jam papa mortuus est. Si pactum cum eo non feceritis,
» nichil inde habebitis. » Cum denique multi persuaderent ut
cum eo pacem et concordiam faceremus et neque per privilegia
Romane ecclesie neque per patriarcham justitiam consequi pos-
semus in multis laboribus et fatigationibus, finem rei jam impo-
nere cupientes, unciam auri sicut et Romane ecclesie ei dare
spopondimus (1). Ille vero indignans ac moleste ferens quod tam
tumdem sibi quantum et Romane ecclesie obtulissemus, concor-
diam fieri noluit nisi marcham auri vel medietatem decime ei
daremus. Ad ultimum necessitate coacti, justitia nobis relin-
quente , consilio domni Willelmi patriarche et aliarum persona-
rum que in privilegio subscribuntur, volentes nolentes cum eo
pactum fecimus quod per unumquemque annum in festivitate
(1) Cf. n° XXII.
58
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Dominice Annuntiationis marcham auri et unam rotam cere et
aliam incensi sibi tribuere stabilivimus et in Jherusalem tam
sibi quam omnibus suis quos secum duxerit et equitaturis pro-
curationem unius diei plenarie dare promisimus. Ad hec, Vestre
Dignitati notum fieri cupimus quod monachus noster quem pro
confirmatione privilegiorum ad Vestram Majestatem direximus,
per quem sibi propriam kartam misistis antequam marcha auri
daretur in receptioni, communia privilegia et propriam kartam ei
ostendit , ad quem solummodo non respexit ; verum etiam sibi
verba conviciosa intulit dicens : « Quid michi et romanis privile-
» giis [opus est]? Jam cum abbate pactum feci. » Non dixit abba-
tem coegisse, sed cum abbate pactum fecisse. Nunc, sanctissime
domine, vestram precamur clementiam ne indignetur servis suis ;
peccavimus non ex industria sed ex necessitate. Et si aliquis ante
Vestram piissimam Serenitatem contra hec dixerit , flexis pobli-
tibus , mustis genis rogamus ne vestras discretas aures fallacibus
dictis ejus accommodetis quia hoc spondemus in presentia vestra
esse probaturos per idoneos testes (1).
• XXV
1145, 4 mai. Viterbe. — Eugène III prend sous sa protection diverses
possessions de Josaphat, telles que Ligio et Thanis en Palestine , ei,
en Sicile , l’église de N.-D. à Paterno et celle de Sainte- Madeleine.
Les moines devront en retour payer chaque année une once d’or au
saint- siège.
(S. Placido, 177).
Eugenius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Guidoni
abbati Vallis Josaphat ej usque successoribus tam presentibus
quam futuris regularem vitam professis in perpetuum. Posses-
siones et bona ecclesiastica patrimonia pauperum sunt et precia
peccatorum, et ideo a nullo debent distrahi sive occupari , sed ad
usus ad quos destinata sunt illibata servari. Quia ergo ex injuncto
nobis a Deo officio incumbit ecclesias cum suis pertinentiis
defensare , utilitati vestre in posterum providentes , ecclesiam
Ligionis cum parrochia et decimas ipsius loci et decimam Thanis
a Bernardo episcopo Nazareth ad opus hospitalis domus vestre
(l) Le repli de l'acte est encore traversé des lacs de soie rouge qui ont servi
à suspendre le sceau.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 59
concessam ; in Sycilia, in loco qui dicitur Paternonum, ecclesiam
Sancte Marie matris Domini et aliam Sancte Marie Magdalene
sub ipso castro sitam, ad exemplar predecessoris nostri beate
recordationis pape Innocentai, sub beati Petri tutela et nostra
defensione suscipimus. Ad judicium autem percepte hujus a
Romana ecclesia libertatis auri unciam nobis nostrisque succes-
soribus annis singulis persolvetis. Quecumque vero que per
autentica predecessorum nostrorum videlicet felicis memorie
Pascalis et Innocentii privilegia, tam in ecclesiis quam in decimis
et aliis, vobis concessa vel confirmata sunt, vobis et per vos eidem
ecclesie Beate Marie de Valle Josaphat per presentis scripti pagi-
nam confirmamus , salva apostolice sedis auctoritate. Decerni-
mus ergo ut nulli omnino hominum liceat vos exinde pertur-
bare, minuere, auferre aut temerariis vexationibus fatigare. Si
quis autem hoc attemptare presumpserit iram Dei omnipotentis
incurrat et anathematis sententie subjaceat. Amen, amen, amen.
f Ego Eugenius Catholice Ecclesie episcopus subscripsi,
f Ego Gonradus Sabinensis episcopus subscripsi,
f Ego Theodewinus Sancte Rufine episcopus subscripsi,
•j* Ego Gregorius presbyter cardinalis tituli Calisti subscripsi,
f Ego Thomas presbyter cardinalis tituli Vestine subscripsi,
f Ego Manfredus presbyter cardinalis tituli Sancte Savine
subscripsi.
f Ego Villanus presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani in
Gelio Monte subscripsi.
-J- Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et
Bachi subscripsi.
f Ego Oddo diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum
Aureum subscripsi.
f Ego Guido diaconus cardinalis Sanctorum Cosme et Damiani
subscripsi (1).
Datum Viterbii per manum Roberti sancte Romane ecclesie
presbyteri cardinalis et cancellarii, III nonas Maii, indictione
VIII, Incarnationis Dominice anno MGXLV, pontificatus vero
domini Eugenii III pape anno primo.
[Cette bulle était scellée sur lacs de soie jaune)
(1) Les noms des cardinaux sont disposés dans l'original en trois colonnes
verticales : au milieu, les cardinaux-évêques ; à gauche, les cardinaux-prêtres;
à droite les cardinaux-diacres.
60
CHARTES DE TERRE-SAINTE
XXVI
1146, 20 février. Tyr. — Baudouin ///, roi de Jérusalem , et sa mère
Mêlissende terminent en faveur de l’abbaye de Josaphat une dispute
élevée entre les paysans de leur casai de Thaerisibena et ceux du
casai de Bethfella appartenant à V abbaye.
(S. Mauro, 107.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus sancti, amen.
Quoniam ecclesiarum jura illibata conservare regie congruit
dignitati , omnibus tam presentibus quam futuris notum fieri
volumus quod ego Balduinus, per Dei gratiam in sancta Jérusa-
lem Latinorum rex quartus, et Milisendis mater mea eadem gratia
eorundem regina, ad sedandam litem et discordiam inter rusticos
cujusdam casalis nostri Thaeresibena nomine et rusticos casalis
Bethfella, quod casale ecclesia Sancte Marie Vallis Josaphat in
territorio Tyrensi possidere dinoscitur, hactenus habitam terram
illam cum oliveto quam prefati rustici nostri in pertinentia pre-
dicti casalis Bethfella scilicet, calumpniabantur, Guidoni pre-
nominate ecclesie vallis Josaphat abbati et monachis ibidem Deo
servientibus eorumque successoribus sine aliqua calumpnia,
perpetuo jure, libere et quiete possidendam concedimus, tali
quidem pactione quod idem abbas et prefati monachi terram et
olivetum cum quodam orto et cetera que in pertinenda casalis
Herberti de Pazi possidebant sine ulla retentione nobis et succes-
soribus nostris quiete dimittunt. Et ut hec confirmacionis nostre
pagina rata et inconvulsa permaneat, testibus eam subscriptis
corroborari et sigilli nostri subpressione muniri fecimus.
Facta est autem presens inscriptio anno Incarnacionis Dominice
MGXLVI , indictione VIIII. Hujus quidem rei sunt testes :
Fulcherius, sancte Jerosolimitane ecclesie electus (1), Bernardus
Sydoniensis episcopus, Benedictus Torpeiensis (?) episcopus,
Petri Dominici Sepulcri prior, Aimericus ejusdem canonicus,
Godefridus ejusdem thesaurarius, Johannes Tyrensis archidia-
conus, Ernesius patriarche cancellarius. De monachis ecclesie
(1) Foucher avait été élu patriarche vingt-six jours auparavant ( Guil . Tyr.,
XVI, 17). Nous avons ici une preuve certaine de l’emploi du style de Noël ou
de celui du 1er janvier, puisque le présent acte est antérieur au 25 mars.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 61
Vallis Josaphat :Paganus subprior, Petrus Gumbaldi. De baroni-
bus : Manasses constabularius (1), Robertus Grispini pincerna (2),
Orricus Neapolis vicecomes , Sado marescalcus (3) Bernardus
Yacherius, Geraldus Passerellus et quamplures alii.
Datum Tyro per manum Radulfi regii cancellarii (4) XI kalen-
das Marcii.
XXY1I
1151, 31 mars. — Eugène III confirme tous les biens et 'privilèges de
l'abbaye de Josaphat.
(S. Isidoro, 66.)
Eugenius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Guidoni
abbati vallis Josaphat ej usque successoribus regulariter substituen-
dis in perpetuum. Quoniam reginam celorum, matrem Dei et
hominis, portam coeli, januam paradisi quam laudant angeli,
venerantur archangeli , beatam Dei genitricem semperque Yir-
ginem Mariam affectione pia diligimus et apud filium ejus patroci-
nium ipsius obtinere speramus, dignum est ut gloriosi sepulchri
ipsius venerabilem locum pia devotione veneremur, et fratres
ibidem domino servientes sub apostolice sedis gremio foveamus.
Ea propter, dilecte in Domino fili, Guido abbas, tuis rationabi-
libus peticionibus clementer annuimus et monasterium Beate
Marie de Yalle Josaphat cui Deo auctore preesse dinosceris, ob
reverentiam gloriose genitricis Dei semperque Yirginis Marie, ad
exemplar predecessoris nostri felicis memorie pape Innocentii,
sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et presentis
scripti privilegio communimus ; statuentes ut quecumque bona
et quascumque possessiones sive ex dono bone memorie Godefridi
ducis seu Balduini regis ejusdem fratris, sive secundi regis Bal-
duini Jerosolimitani vel aliorum fidelium idem monasterium
inpresentiarum legitime ac juste possideat aut in futurum conces-
(1) Les Familles d' Outremer (p. 619) ne mentionnent pas de souscriptions de
ce connétable antérieures à 1147.
(2) Ce bouteiller manque à la série donnée par les Familles d'Outremer (p. 633).
(3) Les signatures de Sado postérieures à 1144 sont inconnues aux Familles
d’Outremer (p. 625).
(4) Il n'est pas cité , dans les Familles d'Outremer (p. 633), de diplômes don-
nés par ce chancelier avant 1147.
62
CHARTES DE TERRE-SAINTE
sione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fide-
lium seu aliis justis modis Deo propicio poterit adipisci, firma tibi
tuisque successoribus et illibata permaneant. Sane laborum ves-
trorum decimas ab episcopis seu episcoporum ministris ubilibet
exigi prohibemus. Interdicimus etiam ne per alicujus sollempnita-
tis occasionem in cenobio vestro cena vel prandium a Jerosolimi-
tane ecclesie episcopo vel clericis exigatur ne servorum Dei quies
hujusmodi occasionibus perturbetur. Redditus vero qui de rusti-
corum censu infidelium vestro monasterio constituti sunt vel in
futurum prestante Domino conferentur, vobis integros manere
censemus. Porro sepulturam ejusdem loci omnino liberam esse
decernimus ut eorum qui se illic sepeliri deliberaverint devotioni et
extreme voluntati, nisi forte excomunicati vel interdicti sint, nul-
lus obsistat. Mortuorum autem parrochianorum elemosinas de
quibus parrochialis ecclesia suam partem acceperit quiete ac prê-
ter alicujus molestias a vobis accipi et haberi sancimus. Laicos
sane seu clericos irregulariter viventes ad conversionem suscipere
nullius episcopi vel prepositi contradictio vos inhibeat. Ad hec
adjicientes decernimus ut nulli omnino hominum liceat prefatum
monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel
ablatas retinere, minuere vel temerariis vexationibus fatigare. Sed
omnia integra conserventur eorum pro quorum sustentatione et
gubernatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salvis
sedis apostolice auctoritate et Jerosolimitane ecclesie reverentia.
Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nos-
tre constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire temp-
taverit, secundo terciove commonita, si non satisfactione congrua
emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se
divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sa-
cratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri
Jhesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte ultioni
subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Do-
mini nostri Jhesu Christi quatenus et hic fructum bone actionis
percipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis inve-
niant. Amen, amen, amen.
Ego Eugenius Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
f Ego Imarus Tusculanensis episcopus subscripsi.
*]* Ego Nicolaus Albanensis episcopus subscripsi.
f Ego Gregorius presbyter cardinalis tituli Calisti subscripsi.
f Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis
subscripsi.
f Ego Guido presbyter cardinalis tituli Pastoris subscripsi.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 63
j- Ego Bernardus presbyter cardinalis tituli Sancti Clementis
subscripsi.
f Ego Jordanus presbyter cardinalis tituli Sancte Susanne
subscripsi.
-j- Ego Octavianus presbyter cardinalis tituli Sancte Cecilie
subscripsi.
f Ego Roland us presbyter cardinalis tituli Sancte Marie sub-
scripsi.
f Ego Gerardus presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani in
Celio Monte subscripsi.
f Ego Johannes presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in
Damaso subscripsi.
f Ego Otto diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Au-
reum subscripsi.
f Ego Gregorius diaconus cardinalis Sancti Angeli subscripsi.
•j* Ego Johannes diaconus cardinalis Sancte Marie Nove sub-
scripsi.
f Ego Guido diaconus cardinalis Sancte Marie in Porticu sub-
scripsi.
f Ego Johannes diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi
subscripsi.
-J- Ego Cencius diaconus cardinalis sancte Romane ecclesie
subscripsi.
Datum Ferentini per manum Bosonis sancte Romane ecclesie
scriptoris , II kalendas Aprilis indictione XIIII , Incarnacionis
Dominice anno MGLI, pontificatus vero domini Eugenii III pape
anno VII.
XXVIII
1154, 11 mars , Latran. — Anastase IV donne une confirmation
analogue.
(S. Isidoro, 14.)
Anastasius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Guidoni
abbati venerabilis monasterii Beate Marie de Valle Josaphat ejus-
que successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Gum sanctorum .omnium cogamur ecclesias venerari, genitri-
cis Dei et redemptoris nostri Jhesu Christi templum quod ipsa
corporali presentia illustravit, tanto majori est semper venera-
tione habendum quanto ipsa Dei et hominis mater majorem pre-
64
CHARTES DE TERRE-SAINTE
rtfgativam apud omninm creatorem optinuit. Ideoque religiosos
fratres quos ad honorem ejusdem Virginis in loco qui Vallis Josa-
phat dicitur cognoscimus congregatos, ampliori volumus caritate
diligere et sub pio sacrosancte Romane ecclesie gremio tanquam
proprios et speciales filios familiarius confovere ; hac (sic) per
hoc, dilecte in Domino fili Guido abbas, petitionibus tuis rationa-
bilibus clementer annuimus et monasterium de Valle Josaphat cui
Deo auctore preesse dinosceris, ob reverentiam gloriose genitricis
Dei semperque Virginis Marie , sub beati Petri et nostra protec-
tione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus,
statuentes ut quascumque possessiones quecumque bona sive ex
dono bone memorie Godefredi ducis seu Balduini regis Jero-
solimitani vel aliorum Dei fidelium idem monasterium in pre-
sentiarum juste ac legitime possidet aut in futurum conces-
sione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione
fidelium seu aliis justis modis Deo propicio poterit adipisci,
firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus
hec propriis duximus exprimenda vocabulis , videlicet de donis
patriarcharum , in territorio J erusalem partes duas de casali
Bethsan , decimas ortorum molendinorumque Syloe , terrarum
quoque et vinearum eidem ecclesie pertinentium que sunt in
eodem territorio ; preterea decimas duarum carucarum quarum
una fuit Guidonis de Miliaco, altera Baleani ; in territorio Neapo-
litano , decimas duorum casalium Ascar et Bytiri ; in territorio
Acon, decimam casalis quod dicitur Casera et quatuor carurcarum
terre olivarumque ad eas pertinentium apud casale Huberti de
Paceo, medietatem quoque decime Baliani de Bitiri et terre
Beroaldi que sita est in monte, et totam decimam trium casalium
Balduini Ramatensis quorum nomina hec sunt : Gemail, Serra,
Bathezim, necnon et decimam duorum casalium Cavee et Tarphin
que fuerunt Gumfredi de Turri ; de concessione prioris et cano-
nicorum Dominici Sepulchri furnum unum in Jherusalem, deci-
mam terre Piate Petre et decimam casalis quod vocatur Darchi-
boam ; de donis quoque episcoporum , in territorio Cesariensi
decimam casalis quod vocatur Betalla, mediam partem decime
que de proprio labore monachorum vel eis subditorum procedet
in territorio Cayphe et casalis cui nomine Galgala ; in Galilea
ecclesiam Ligionis cum parrochia et omnem decimationem ip-
sius et decimationem alterius casalis quod dicitur Thanis, eccle^
siam Sancti Georgii que super Tyberiadem sita est ; in territorio
Ramatensi casale unum nomine Saphiria et mediam partem deci-
mationis ipsius ; in Joppe unam ecclesiam ; in Ptolomaida aliam ;
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. G5
in Caypha aliam , in Tyro aliam et juxta Sy donem aliam , in
casali Betalla unam capellam , in Saphiria aliam capellam ; de
donis Gotefridi et regum Jérusalem et baronum ejusdem terre ,
infra muros Jérusalem furnum unum , molendina, domos, ortos
et balneum ; extra vero, in ejus territorio, terras, vineas, fontem
Syloe et molendina , fossam et ortos et duas partes de casali
Bethsan et casale quod dicitur Dargeboam; in territorio Neapolis,
casale unum quod dicitur Ascar et aliud quod dicitur Bytiri et
aliud quod dicitur Saphe ; in territorio Joppe, duas carrucatas terre
et terram que fuit Framerici ; in territorio Gayphe, casale unum
quod dicitur Tymini ; in eodem castro nomine Gayphas , domos ,
furnum et terras intus et extra; in territorio Ebron, casale unum
nomine Jamarvara ; juxta Sydonem, casale unum nomine Capha-
rabra et viridarium et terras ; in Baruth, domos, furnum, molen-
dinum et viridarium, et extra, duas carrucatas terre; in Ptolo-
maida, domos duas et in montanis, casale unum nomine Gassara;
in territorio Cesariensi, casale unum nomine Betalla et intra civi-
tatem , domum unam et juxta viam que ducit ad flumen , casale
unum quod dicitur Meschium , et trans flumen Jordanis casale
unum quod dicitur Bethsura; in terra Ligionis, quatuor carruca-
tas terre et domos in casali ; in territorio Toroni , casale unum
nomine Corath ; in territorio Tyberiadis, casale unum quod dici-
tur Casrielme ; in terra Sueti, casale unum quod dicitur Sebezeb et
aliud quod dicitur Sanctus Georgius de Chaman et aliud quod di-
citur Sanctus Job cum omnibus pertinentiis eorum et casale quod
dicitur Suesme; in territorio Gor, casale nomine Jerraz ; in casale
Huberti de Paci, quatuor carrucatas terre et olivetum, et infra ca-
sale, domum unam, et extra, ortum ; in territorio Tyri, casale unum
nomine Bethefella et aliud nomine Sardanas et infra civitatem ,
domos, viridarium et ortum; in territorio Ascalonis, casale unum
nomine Machoz cum omnibus pertinentiis suis et majorem ma-
chomeriam in eadem civitate et unum de melioribus viridariis ;
et iterum trans flumen Jordanis, duo casalia Bethsura et La; in
omni portu Jérusalem terre, sine navali exactione, libere intrare
et exire cum navibus et omnibus vestris rebus, et intrare in civi-
tatem Ptolomaidam et exire cum omnibus rebus vestris sine ali-
qua tributali consuetudine. Sane laborum vestrorum quos propriis
manibus aut sumptibus colitis vel de nutrimentis animalium ab
episcopis sive episcoporum ministris seu ab aliis ubilibet a vobis
decimas exigi prohibemus. Interdicimus etiam ne, per alicujus
solemnitatis occasionem, in cenobio vestro cena vel prandium a
Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exigatur ne servorum
5
66
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Deiquies hujusmodi occasionibus perturbetur. Redditus vero qui
de rusticorum infidelium censu vestro monasterio constituti sunt
vel in futurum prestante Domino conferentur, vobis integros
manere censemus. Porro sepulturam ejusdem loci liberam esse
decernimus ut eorum qui illic sepeliri deliberaverint devotioni et
extreme voluntati, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat.
Mortuorum autem •parrochianorum elemosinas de quibus parro-
chialis ecclesia suam justitiam habuerit quiete ac prêter alicujus
molestias et a vobis accipi et haberi sancimus. Laicos sane libe-
ros seu clericos irregulariter viventes ad conversionem suscipere
nullius episcopi prepositi seu cujuslibet hominis contradictio vos
inhibeat. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat idem
monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel
ablatas retinere , minuere seu quibuslibet molestiis fatigare , sed
omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac
sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva
Sedis Apostolice auctoritate. Ad indicium autem hujus percepte
a Sede Apostolica libertatis nobis nostrisque successoribus auri
unciam annis singulis persolvetis. Si qua igitur in futurum ec-
clesiastica secularisve persona , hanc nostre constitutionis pagi-
nam sciens , contra eam temere venire temptaverit , secundo
tertiove commonita , nisi reatum suum congrua satisfactione
correxerit , potestatis honorisque sui dignitate careat reamque se
divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et sa-
cratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri
Jhesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte
ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit
pax Domini Nostri Jhesu Christi , quatenus et hic fructum bone
actionis percipiant et apud districtum judicem premia eterne
pacis inveniant. Arnen.
f Ego Anastasius Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
*j* Ego Imarus Tusculanensis episcopus subscripsi.
f Ego Hugo Hostiensis episcopus subscripsi.
Ego Gregorius presbyter cardinalis tituli Galisti subscripsi.
Ego [Guido] presbyter cardinalis tituli Sancti Grisogoni , sub-
scripsi.
Ego Ubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis sub-
scripsi.
Ego Manfredus presbyter cardinalis tituli Sancte Savine sub-
scripsi.
Ego Aribertus presbyter cardinalis tituli Sancte Anastasie sub-
scripsi.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 67
Ego Jordanus presbyter cardinalis tituli Sanctarum Susanne et
Felicitatis subscripsi.
Ego Octavianus presbyter cardinalis tituli Sancte Gecilie sub-
scripsi.
Ego Johannes presbyter cardinalis Sanctorum Johannis et
Pauli tituli Pamachii subscripsi.
Ego Cynthius presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in
Lucina subscripsi.
Ego Johannes presbyter cardinalis tituli Sanctorum Silvestri et
Martini subscripsi.
Ego Oddo diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum
subscripsi.
Ego Gregorius diaconus cardinalis Sancti Angeli subscripsi.
Ego Guido diaconus cardinalis Sancte Marie in Porticu sub-
scripsi.
Ego Johannes diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi
subscripsi (1).
Datum Laterani per manum Rolandi sancte Romane ecclesie
presbyteri cardinalis et cancellarii , V idus Martii , indictione
secunda, Incarnationis Dominice anno MCLIII, pontificatus vero
domini Anastasii pape IIII anno primo.
XXIX (2)
[11] 54, 20 avril. Tyr. — Baudouin III, roi de Jérusalem , confirme
toutes les possessions de l’abbaye de Josaphal.
(S. Placido. 25.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti, amen. Quandoquidem, natura decidente humana,
ea que retroactis temporibus gesta sunt ob labilem hominum
memoriam nobis prorsus incognita forent nisi per apicum anno-
tationem nota fierent, idcirco congruum duximus que nobis sunt
presentia posteris nostris litterarum exaracione memorie reti-
nenda contradere. Quapropter, ego Balduinus Dei gratia in sancta
Jérusalem Latinorum rex quartus, amore Dei et beatissime
(1) Môme remarque que pour les signatures des bulles précédentes.
(2) Sauf quelques petites différences que nous indiquerons, cette confirmation
n'est qu’une répétition de celle que Baudouin II avait donnée en 1130. Cf.
n° XVIII.
68
CHARTES DE TERRE-SAINTE
ejus genitricis atque rogatu domini Guidonis ejusdem ecclesie
venerabilis abbatis... (1) bone memorie regis secundi Balduini avi
mei inherendo, predia et possessiones tam terrarum quam domo-
rum que ab antecessoribus meis vel aliis quibuslibet hominibus ,
tempore eorum vel meo tempore, sancte ecclesie Beate Marie [de
valle Josaphat] (2) per totum regnum Jherosolimitanum concessa
sunt , sicut in sequentibus scripta videntur , in hoc volumine
colligi precepi et regie auctoritatis sigillo corroborari , quatenus
deinceps omni calumpnia remota , firmiter et inconcusse in pos-
sessione predicte ecclesie serventur. In primis , dux Godefridus
et frater ejus rex Balduinus dederunt et concesserunt ecclesie
Sancte Marie de valle Josaphat furnum unum et molendina,
domos et balnea et ortos infra Jérusalem; extra vero , terras (3) et
vineas , citernas , fontem Syloe et molendina , fossam et ortos et
duas partes de casali Bethsan. Comes quoque Guarnerius dedit
casale quod vocatur OEscar quod postea concessit predictus rex
Balduinus. Ipse vero rex Balduinus dedit duas carrucatas (4)
terre in territorio Jope. Tancredus donavit predicte ecclesie
unum casale nomine Tymini situm in latere Montis Carmeli cum
omnibus appendiciis suis et, in castro nomine Cayphas, domos et
furnum et terras intus et extra. Supradictus rex Balduinus dedit
apud Tholomaidam domum unam et, in montanis, unum casale
nomine Cassera cum appendiciis suis; apud Sydonem, viridarium
et machomeriam extra civitatem, et casale nomine Cafarabra, con-
cedente Eustachio Granerio , et apud Baruch, domos, furnum,
molendinum et viridarium infra civitatem, et extra, duas carru-
catas terre. Eustachius vero Granerius dedit in territorio Cesa-
riensi unum casale nomine Betalla, et infra civitatem domum
unam, rege Balduino concedente. Pisellus vicecomes donavit
casale nomine Meschyum et terras que sunt juxta viam que duci-
tur ad flumen Jordanem, et ultra flumen Jordanem, in territorio
Belcha , casale nomine Bessura cum omnibus appendiciis suis
concedente predicto rege Balduino. Balduinus secundus dedit et
concessit predicte ecclesie terram duarum carrucarum in territorio
Ramensi (5). Rogerius quoque Ramensis episcopus dedit eidem
ecclesie casale nomine Sapharia , cum omnibus pertinendis suis
(1) Il y a ici une déchirure à l'original.
(2) Ces mots ont été déchirés.
(3) Ces mots manquent à l’original, mais on les trouve au n° XVIII.
(4) Cf. la note précédente.
(5) Cf. la note précédente.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 69
et infra castrum Sancti Georgii domum et quatuor carrucatas
terre ante ipsum castrum concedente predicto rege Balduino.
Ado de Cherisio et Richilda uxor sua filiusque suus Warmun-
dus donarunt casale nomine Ghorat cum omnibus appendiciis
suis in montanis de Torone, concessu regis Balduini. Teobaldus
de Nigella dedit casale in terra Sueti nomine Zebezeb, concessu
predicti regis Balduini et Willelmi de Buris. Lambertus cliens
Willelmi de Buris dedit casale nomine Soesme ultra flumen Jor-
danem situm, concedente ipso Willelmo de Buris et principe Ty-
beriadis Gocelino. Idem vero Willelmus de Buris dedit casale in
territorio Gort situm nomine Jeraz et domum quam ipse Jero-
solimis habebat, Walterius Maumechet (1) dedit casale Jamar-
vara in valle de Clin concessu predicti regis Balduini. Willel-
mus de Buris dedit apud Ligium quatuor carrucatas terre et
domos, jamdicto rege Balduino concedente. Guido de Miliaco
dedit dimidium casale in terra Jérusalem nomine Bethamar con-
cessu regis Balduini primi. Ipse vero primus rexBalduinus con-
cessit ut omnes naves predicte ecclesie , quibuscumque honerate
essent rebus , per omnes portus regni Jerosolimitani , eundo et
redeundo, ab omni censu et navali exactione libere et quiete fo-
rent et ut omnes homines predicte ecclesie, si vendiderint vel emerint
quippiam , per totum regnum Jerosolimitanum liberi et quieti sint
ab omni thelonaria exactione (2). In casali vero Huberti de Pazi
quod Siph vocatur, Letardus vicecomes dedit quatuor carrucas
terre et olivetum et, infra casale, unam domum, et extra, ortum
unum. Hec omnia tempore predecessorum meorum ecclesie Beate
Marie de valle Josaphat donata atque concessa sunt, tempore
vero regis Balduini secundi avi scilicet mei (3) hec que secuntur
[sic). Qui jamdictus rex Balduinus donavit predicte ecclesie in
territorio Neapolis casale nomine Beteri cum omnibus appen-
ditiis suis et domum unam Neapoli ; in territorio vero Tyri do-
navit casale nomine Beffella in montanis cum omnibus appen-
ditiis et aliud casale nomine Sardanas, et infra civitatem Tyri,
domos et viridarium. In territorio Tyberiadis dedit dominus
Gocelinus casale nomine Gasrielme, jamdicti regis concessu.
Hugo dominus Jope dedit casale in territorio Ascalonis nomine
Machoz cum omnibus pertinentiis suis et majorem scilicet in
eadem civitate machomeriam et unum de melioribus viridarium
(1) Ou Mahomet.
(2) Ce passage manque au n° XVIII.
(3) Cette phrase remplace le mot meo qui se trouve au n° XVIII.
70
CHARTES DE TERRE-SAINTE
et, in territorio Jope, terram que fuit Framerici et in terra Neapo-
lis casale nomine Saphe , predicti regis concessu. Barisanus quo-
que, constabularius ejus, donavit casale nomine Dargeboam in
terra Jérusalem, domino suo Hugone concedente et predicto rege
concedente. Romanus vero de Podio et uxor suaRichildis et here-
des eorum concesserunt prefate ecclesie, in terra Belcha, casalia
Bessura et La cum omnibus pertinentiis. Willelmus de Buris do-
navit duo casalia ultra mare Tyberiadis, unum nomine Sanctum
Georgium et alterum Sanctum Job cum omnibus eorum pertinen-
tiis. Hec itaque omnia sicut in hoc privilegio continentur firma
et stabilia et in possessione sancte ecclesie Vallis Josaphat man-
cipata esse censeo. Et ut hujus confirmationis pagina rata et in-
corrupta permaneat , testibus eam subscriptis corroborari et si-
gilli mei subpressione muniri precepi. Factum est hoc anno ab
Incarnatione Domini [MG] L IY, indictione XY (l). Hujus quidem
rei testes sunt : Petrus archiepiscopus Tyrensis ; Balduinus , ar-
chiepiscopus Gesariensis ; Ebrardus, magister Templi (2), Andréas
de Monte Barro : Radulfus de Patingiis ; Symon Tyberiadensis (3) ;
... (4) Neapolitanus; Hugo de Hibelino; Clarembaldus , vicecomes
Achonensis; Paganus de Uch, vicecomes Jerosolimitanus (5);
Balduinus de Insula; Sada marescalcus; Gocelinus; Pesellus.
[Datum] (6) Tyri per manum Radulfl cancellarii XII kalendas
Maii.
XXX
1155, 1er mars ( nouveau style). — Adrien IV confirme à l'abbaye de
Josaphat la possession des églises de Ligio et de Thanis ainsi que
(1) Corr. II.
(2) Il ne s’agit pas ici d’Ebrard des Barres, qui était grand-maître pendant les
années 1147-1150 ( Fam . d’Outremer, p. 871-872), et auquel avait succédé, outre
un Hugues dont l’existence n’est pas certaine, Bernard de Tramelay, tué en
1153. L’Ebrard cité ici est inconnu à l'auteur des Fam. d’Outremer ; il a dû
n'exercer sa charge que pendant peu de temps, puisque en 1155 il était déjà
remplacé par André de Montbar, nommé sans aucun titre dans le présent acte.
(3) Cf. Fam. d’Outremer , p. 453. Simon de Tibériade était neveu de Guillaume
de Bures.
(4) Ce mot est déchiré dans l’original.
(5) Ce vicomte de Jérusalem manque à la liste des Fam. d’Outremer , p. G44.
Il ne fut pas plus d’un an en charge.
(6) Ce mot a été déchiré.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 71
celle des églises de Notre-Dame et de Sainte-Madeleine à Paterno.
(S. Isidoro, 93.)
Adrianus episcopus servus servorum Dei dilecto filio Guidoni
abbati venerabilis monasterii Sancte Marie de valle Josaphat
ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Cum omnibus ecclesiis et personis ecclesiasticis debitores ex
Apostolice Sedis auctoritate ac benevolentia existamus, illis tamen
attentius providere nos convenit et eis a pravorum hominum in-
cursibus defensando artiori debemus caritate diligere et earum
bona propensius conservare que ad jus beati Petri et sancte Ro-
mane ecclesie noscuntur specialius pertinere. Inde est, dilecte in
Domino fili, Guido abbas, quod pro Ligionensi ecclesia que ad
jus et proprietatem venerabilis monasterii Beate Virginis Marie
quod in valle Josaphat situm est, cui Deo auctore preesse dinos-
ceris, procul dubio pertinet, paternam sollicitudinem gerimus et
predecessorum nostrorum felicis memorie Innocentii et Eugenii
Romanorum pontificum vestigiis inherendo, prefatam Ligionen-
sem ecclesiam cum parrochia et decimis ipsius loci et decimam
Thanis a Bernardo episcopo Nazareth ad opus hospitalis domus
Vallis Josaphat concessam ; in Sicilia , in loco qui dicitur Pater-
nonum , ecclesiam Sancte Marie matris Domini et aliam Sancte
Marie Magdaleno sub ipso castro sitam sub beati Petri tutela et
nostra defensione suscipimus et presentis scripti patrocinio com-
munimus. Ad indicium autem percepte hujus a Romana ecclesia
protectionis, auri unciam nobis nostrisque successoribus, annis
singulis, tu tuique successores persolvetis. Decernimus ergo ut
nulli omnino hominum liceat exinde vos perturbare , minuere ,
auferre aut temerariis vexationibus fatigare. Si quis autem hoc
attemptare presumpserit iram Dei omnipotentis incurrat et ana-
thematis sententie subjaceat. Amen, amen, amen.
*}* Ego Adrianus Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
f Ego Gregorius Sabinensis episcopus subscripsi.
Ego Guido presbyter cardinalis tituli Sancti Grisogoni subs-
cripsi.
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis subs-
cripsi.
Ego Manfredus presbyter cardinalis tituli Sancte Savine subs-
cripsi.
Ego Aribertus presbyter cardinalis tituli Sancte Anastasie subs-
cripsi.
72
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Ego Julius presbyter cardinalis tituli Sancti Marcelli sub-
scripsi.
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Crucis in Jéru-
salem subscripsi.
Ego Guido presbyter cardinalis tituli Pastoris subscripsi.
Ego Astaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Prisce subscripsi.
Ego Gerardus presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani in
Gelio monte subscripsi.
Ego Henricus presbyter cardinalis tituli Sanctorum Nerei et
Achillei subscripsi.
Ego Johannes presbyter cardinalis tituli Sanctorum Silvestri
et Martini [subscripsi].
Ego Guido diaconus cardinalis Sancte Marie in Porticu sub-
scripsi.
Ego Johannes diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachii
(sic) subscripsi.
Ego Gerardus diaconus cardinalis Sancte Marie in Via Lata sub-
scripsi.
Ego Odo diaconus cardinalis Sancti Nicholai in Carcere Tul-
liano subscripsi (1).
Datum Rome apud Sanctum Petrum per manum Rolandi sancte
Romane ecclesie presbyteri cardinalis et cancellarii , kalendis
Martii, indictione III, Incarnationis Dominice MCLIIII, pontifi-
catus
XXXI
1154, 1er mars. — Adrien IV confirme à l’abbaye de Josaphat toutes
ses possessions de Sicile et de Calabre.
(S. Isidoro, 11) (2).
Adrianus episcopus servus servorum Dei, dilecto filio Guidoni
abbatis venerabilis monasterii Beate Marie de valle Josaphat
ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Quociens a filiis nostris aliquid a nobis devocione debita pos-
tulatur quod religioni et honestati non obviat , ad concedendum
quod petitur tanto facilius debemus concurrere quanto magis id
(1) Nous ferons, au sujet des signatures des cardinaux , la même remarque
que pour les bulles précédentes.
(2) On trouve au n° 92 du même recueil une confirmation des biens d'Orient
de l’abbaye de Josaphat donnée par le même pape, en si mauvais état que Ton
ne peut en distinguer la date et que la lecture n’en est que fragmentaire.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 73
ex injuncto nobis officio dinoscitur convenire. Petivisti a nobis,
fili in Christo carissime, Guido abbas, ut ad exemplar predeces-
sorum nostrorum felicis memorie Innocentii , Eugenii et Anas-
tasii Romanorum pontificum , que tibi et ecclesie tue fuerant a
Sede Apostolica confirmata, nostre studeremus assercionis muni-
mine roborare. Nos igitur et ob genitricis Dei et hominis reve-
renda cui assidue in eodem monasterio non immerito utique
deservitur, quoniam in loco ipso corporaliter stetisse dinoscitur et
inde ad filii sui et redemptoris nostri palacium assumpta fuisse
creditur, ac tuis precibus inclinati, postulacioni tue duximus an-
nuendum et venerabile monasterium Virginis et matris Domini
quod in valle Josaphat constructum esse procul dubio cernitur,
in quo divino es cum tuis fratribus obsequio mancipatus , sub
beati Petri et nostra protectione tanquam proprium et speciale
suscipimus et presentis scripti privilegio communimus, statuentes
ut quascumque possessiones, quecumque bona idem monasterium
inpresentiarum juste ac legitime possidet aut in futurum conces-
sione pontificum, largicione regum vel principum, oblacione fide-
lium seu aliis justis modis, Deo propicio, poterit adipisci, firma
tibi tuisque successoribus et illibata permaneant et omnibus obe-
dienciis jam dicte ecclesie libertates et omnes bonas consuetudines
secundum quod in eorum privilegiis continetur , volumus et con-
cedimus inviolabiliter perpetuo conservari. In quibus hec pro-
priis duximus exprimenda vocabulis, videlicet in parrochia Cata-
nensi, justa oppidum Paternionis ecclesiam Sancte Marie matris
Domini ab Angerio episcopo datam cum parrochia , cimiterio ,
baptismate , aliamque ecclesiam Sancte Marie Magdalene cum
hospitali, que subtus castrum sita est, a Mauricio episcopo simili-
ter concessam et molendinum , villanos , terras et vineas , domos
ceterasque possessiones ab Henrico comite datas. Itemque apud
Paternionem ecclesiam Sancti Michaelis cum territorio aliamque
ecclesiam Sancti Helie cum clausura Patelline sicut via Regia
eam in circuitu claudit et magnam terre multitudinem que Mes-
sepe dicitur et piscarias duas cum territorio usque ad divisionem
primam Adernionis cum Aquapendente, sicut id tempore prefati
comitis Henri ci concessum est, et in planicie quadam Sancti Pan-
cracii, magnas quinque terre pecias a prefato comite Henrico eccle-
sie Vallis Josaphat perpetualiter largitas, et in bosco Paternionis
unoquoque anno pasturam porcis quingentis. Apud casale quod-
dam quod Fraxinum nomine vocatur, quandam ecclesiam cum
vinea et cum decimis unius molendini aliisque decimis bonorum
hominum latinorum et cum tanta terre pertinencia quantumcun-
74
CHARTES DE TERRE-SAINTE
que unum par boum per annum unum arare potest , a Ranfredo
de Nas ecclesie Yallis Josaphat datam ; in partibus vero Placie ,
quoddam casale quod Treblezinum sive Arbora dicitur cum suis
pertinendis sicud illud tenuit Gahit Meahel buterie eidem ecclesie
Vallis Josaphat ab ipso Henrico comite concessum et unam peciam
terre que quondam fuit de Placia que sic determinatur : a termino
prefati casalis Treblezini usque ad flumen quod vocatur Malum
Socium et a via Regia usque ad divisionem Cornicini ; in parro-
chia Mazarensi, ecclesiam Sancte Marie de Galatahamet cum terris
et villanis et suis possessionibus a Rainaldo de Tirone datis ;
apud castrum Sacci, terram et villanos quosdam a Simone ducis
filio datos ; prope Messanam civitatem, ecclesiam Sancte Marie
Magdalene cum terris et vineis ab egregio comite Rogerio prefate
Vallis Josaphat ecclesie perpetualiter largitam quam Goffredus
Messane ejnscopus consecravit sibique cimiterium, confessionem,
baptismum et processionem intrandi et exeundi ad mortuorum
exequia habere concessit ; item in eadem parrochia , ecclesiam
Sancte Anne de Galat cum villanis, terris, vineis ab Eleazar milite
claro datam, sibique cimiterium, confessionem, baptismum, quam
Goffredus episcopus habere concessit; juxta quoddam castrum
quod vocatur Seminarium, ecclesiam Sancti Theodori cum perti-
nendis suis et villanos quosdam a Roberto de Milia datos; juxta
civitatem Marturane, ecclesiam Sancti Stephani cum possessioni-
bus suis cum cimiterio , baptismate et confessionibus ; in parro-
chia vero Cusentina, monasterium Sancti Michaelis de Fuscaldo
cum omnibus pertinendis suis, villanis et possessionibus earum
quas Umfredus de Fuscaldo dedit pro animo suo et parentum
suorum et molendinos duo, que vestro sumptu parata idem
ecclesie addidistis quam archiepiscopus Arnolfus consecravit
sibique baptismum , cimiterium et confessionem perpetualiter
habere concessit; et alias ecclesias Sancti Laurentii et Sancti
Johannis cum possessionibus earum; similiter in eadem parrochia,
juxta oppidum Montis Alti, monasterium Sancti Vincentii cum
omnibus pertinendis suis et ecclesiam Sancte Lucie cum perti-
nendis suis et monasterium Sancte Marie de Guardia et ecclesiam
Sancte Marie de Fossis cum earum pertinendis et monasterium
Sancti Petri deFerlito et ecclesiam Sancti Dimitrii cum earum
pertinendis molendinis et terris et possessionibus , villanis cum
possessionibus illorum quampluribus ab ipsius terre domino
Drogo datis cui Arnulfus archiepiscopus baptismum , confessionem ,
cimiterium perpetualiter habere concessit ; et aliam quoque eccle-
siam Sancti Petri de Renda et ecclesiam Sancte Veneris cum pos-
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 75
sessionibus illarum ; in territorio Monticini , ecclesiam Sancte
Trinitatis cum possessionibus suis et ecclesiam Sancti Nicolai de
Lacone, terris et vineis et territoriis cum castanetis et quercetis,
arboribus fructiferis et infructiferis , et infra diruta menia ipsius
loci, ecclesiam Sancti Johannis Evangeliste cum parrochia sua et
possessionibus suis a compluribus hominibus predicti loci datis;
item in eadem parrochia prope Philinum, ecclesiam Sancti Angeli
cum casali quod vocatur Glusura cum villanis et possessionibus
suis a quodam nobili viro Radulfo Maledocto nomine datis , cui
Arnulfus archiepiscopus baptismum, confessionem, cimiterium
perpetualiter habere concessit ; in parrochia Rossanensi , apud
castrum Sancti Mauri, ecclesiam Beate Marie vestro sumptu hedi-
ficatam cum possessionibus suis quas egregie memorie dux Roge-
rius preclarus Vallis Josaphat dedit ecclesie. Nobilissimus autem
bone memorie dux Guillelmus ad sustentamentum fratrum huic
predicte ecclesie unum gripum semper in mari ad piscandum per
totum tenimentum Sancti Mauri et per totum tenimentum Guri-
liani sine omni consuetudinario servicio hahendum et perpetua-
liter possidendum concessit. Item, in eadem villa, villanos omnes
et hereditatem totam Ricardi senescalci quam similiter cum
villanis ipsius ipse Riccardus senescalcus , magno Rogerio duce
consentiente , fratribus Sancte Marie vallis Josaphat hereditario
jure tradidit; item in eadem villa totam hereditatem Ugonis de
Glaromonte ab ipso Ugone datam et a supradicto duce concessam
et nonnulla jura campi que data sunt a Trostayno de Dumo ; item,
in eadem villa, rusticos quatuor cum possessionibus suis sicut a
Scifostrat[ic]o (1) vestro monasterio traditi sunt. In parrochia Cas-
sanensi ecclesiam Sancti Laurencii cum possessionibus suis et
ecclesiam Sancte Marie de Gafaro et ecclesiam Sancti Theodori
cum possessionibus earum et cum molendino uno a duce Rogerio
concessas cum cimiterio et baptismate et confessione ; in parro-
chia Anglonensi , in territorio Pollicarii , ecclesiam Sancti Ba-
silii cum terris et terrarum consuetudinibus videlicet ut agri-
cole predicte ecclesie aquam, ligna et silvam, rura ad colendum ,
mare seu flumen ad piscandum libere et absolute habeant , que
Albanda, domina illius terre, pro anima viri sui Rogerii.de Poma-
ria nec non pro anima omnium suorum consanguineorum scilicet
Roberti Guiscardi invictissimi ducis et lilii ejus domini Boamundi
et magni comitis Rogerii Deo et ecclesie Sancte Marie vallis Josa-
phat dedit; juxta civitatem Tarentinam ecclesiam Sancte Perpetue
(l) Cf. p. 51, n. 2.
76
CHARTES DE TERRE-SAINTE
cum omnibus pertinendis suis , cum cimiterio et confessione ,
videlicet ortum extra murum urbis Tarenti in loco qui dicitur
Laipoficum a domina Constanda, Philippi regis Francorum filia,
quondam domini Boamundi Antioceni principis sponsa, pro salute
anime sue suique viri, ecclesie Vallis Josaphat perpetualiter con-
cessum et ecclesiam Beati Michaelis archangeli de casali quod
dicitur Paternum cum ecclesia Beati Philippi apostoli in eodem
casali positam, scilicet tertiam partem de toto casali cum omnibus
suis pertinendis ut liceat eis hospitare quindecim villânos extra-
neos in eodem casali, et XLV pedes olivarum in loco qui dicitur
Cubusclysea cum magistri Fimii vinea et aliam vineam in terri-
torio Sancti Petri Imperialis positam a supradicto domino Boa-
mundo et predicta domina Constanda ecclesie Vallis Josaphat con-
cessam, et aliam terram cum antro et horto suo que est ante
ecclesiam Sancte Perpetue extra muros Tarentine urbis a domina
Hemma comitissa, magni et incliti comitis Rogerii Siculi filia, pro
redemptione anime predicti sui patris suique conjugis Radulfi
Machabei omniumque suorum consanguineorum salute, Deo et
ecclesie Vallis Josaphat largitam ; item barcam unam cum duobus
piscatoribus tantum ecclesie Vallis Josaphat et rectoribus suis
vicem eorum obtinentibus in ecclesia Beate Perpetue , extra Taren-
tum in parvo mari civitatis, ad sustentamentum predicte ecclesie
et fratrum habendam libere et absolute sine consuetudine tercie
partis piscacionis a Boamundo, domini Boamundi celebris me-
morie Antioceni principis filio, pro salute anime predicti patris sui
matrisque sue omniumque suorum consanguineorum concessam.
Interdicimus etiam ne per alicujus sollempnitatis occasionem in
obedienciis vestris que in regno sunt Sicilie, cena vel prandium
ab episcopis vel clericis provinciarum ipsarum exigatur. Sane
laborum vestrorum quos propriis manibus aut sumptibus colitis vel
de nutrimentis vestrorum animalium ab episcopis sive episcopo-
rum ministris seu ab aliis ubilibet a vobis decimas exigi prohibe-
mus. Interdicimus etiam et in perpetuum sanctimus quod a nullo
episcoporum totius regni Sicilie in quorum diocesibus obediencie
Beate Marie de valle Josaphat site sunt, procuraciones, visitaciones
aut alie subjectiones exigantur, sed ab omnibus exactionibus sint
exempte et ea libertate gaudeant membra per regnum qua gaudet
capud eorum ecclesia scilicet Beate Marie in valle Josaphat, penitus
exempta a jurisdictione episcoporum ne servorum Dei quies hu-
jusmodi occasionibus perturbetur. Volumus autem et statuimus
quod a quocumque catholico episcopo vobis placuerit erisma et
oleum sanctum , ordinaciones etiam clericorum vestrorum acci-
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 77
piatis. Porro sepolturam ejusdem loci liberam esse decernimus ut
eorum qui se illic sepeliri deliberaverint devotioni et extreme
voluntati , nisi forte excommunicati sint , nullus obsistat. Liceat
etiam vobis per civitates et vicos cum processione et clericis vostris
intrare et exire libere ad exequias defunctorum. Nulli eciam epis-
coporum regni Jerosolimitani aut Sicilie ecclesias vestras liceat
interdicto subjicere vel divina ibi officia celebrari nullatenus
prohibere. Verum si aliquo excessu comune interdictum ab ecclesia
aliqua regni Jerosolimitani vel Sicilie processerit, clausis januis,
exclusis excommunicatis et interdictis, divina officia celebrare
vobis Sedis Apostolice auctoritate concedimus. Redditus vero qui
de rusticorum vestrorum censu vestro monasterio constituti sunt
vel in futurum procurante Domino conferuntur vobis integros
manere censemus. Mortuorum autem parrochianorum helemosi-
nas de quibus parrochialis ecclesia suam justiciam habuerit quiete
ac prêter alicujus molestias a vobis accipi et haberi sanctimus.
Laicos sane liberos seu clericos irregulariter viventes ad conver-
sionem suscipere nullius episcopi, prepositi seu cujuslibet hominis
contradictio vos inhibeat. Decernimus ergo ut nulli omnino homi-
num liceat prefatum monasterium temere perturbare aut ejus
possessiones auferre vel ablatas retinere , minuere seu quibus-
libet molestiis fatigare , sed illibata omnia et integra conserventur
eorum pro quorum gubernacione ac substentacione concessa sunt
usibus omnimodis profutura. Si qua igitur in futurum ecclesiastica
secularisve persona hanc nostre constitutionis paginam sciens ,
contra eam temere venire temptaverit , secundo terciove commo-
nita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis
honorisque sui dignitate careat reamque se divino judicio existere
de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore et san-
guine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat
atque in extremo examine districte ulcioni subjaceat. Cunctis
autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri
Jhesu Christi , quatenus et hic fructum bone actionis percipiant
et apud districtum judicem premia eterne pacis inveniant. Arnen,
amen, amen.
f Ego Adrianus Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
f Ego Gregorius Sabinensis episcopus subscripsi.
Ego Guido presbyter cardinalis tituli Sancti Grisogoni subscripsi.
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis sub-
scripsi.
Ego Manfredus presbyter cardinalis tituli Sancte Savine sub-
scripsi.
78
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Ego Aribertus presbyter cardinalis tituli Sancte Anastasie sub-
scripsi.
Ego Julius presbyter cardinalis tituli Sancti Marcelli sub-
scripsi.
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Crucis in Jéru-
salem subscripsi.
Ego Guido presbyter cardinalis tituli Pastor [is] subscripsi.
Ego Astaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Prisce subscripsi.
Ego Gerardus presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani in
Celio Monte subscripsi.
Ego Henricus presbyter cardinalis tituli Sanctorum Nerei et
Achillei subscripsi.
Ego Johannes presbyter cardinalis tituli Sanctorum Silvestri et
Martini subscripsi (1).
Ego Guido diaconus cardinalis Sancte Marie in Porticu sub-
scripsi.
Ego Johannes diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi
subscripsi.
Ego Gerardus diaconus cardinalis Sancte Marie in Via Lata
subscripsi.
Ego Odo diaconus cardinalis Sancti Nicolai in Garcere Tulliano
subscripsi.
Datum Rome apud Sanctum Petrum per manum Rolandi sancte
Romane ecclesie presbyteri cardinalis et cancellarii, kalendis
Martii , indictione III , Incarnacionis Dominice anno millesimo
CL IIII, pontificatus vero domini Adriani pape IIII anno primo.
XXXII
1158. — Raoul , chevalier , pour payer sa rançon aux Turcs , vend
diverses propriétés à Tabbaye de Josaphat.
(S. Mauro, 132.)
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Quoniam
labilis mortalium memoria rerum gestarum seriem oblivioni tra-
dere solita est , futuris scribere presencia mea non absurde de-
crevit providenda. Quapropter notificetur cunctis tam presentibus
quam futuris quod Radulfus miles de captivitate Tureorum re-
ti) Contrairement à l'usage , les trois derniers cardinaux prêtres ont signé
sur la même colonne que les cardinaux-diacres.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 79
diens (1), exigentibus ab eo jamdictis Tureis redemptionis sue
[pretium] aureis, partem suam guastine que Zonia dicitur adjacen-
tem casali Degerboam et caput casalis quod Gala dicitur cum per-
tinendis suis concessu uxoris sue nomine Maria, hereditatis cujus
erat prefata guastina cum prenotato casali Cala videlicet, monachis
Sancte Marie vallis Josaphat et tunc temporis ejusdem loci abbati
Villelmo vendidit. Ceterum quia memorata guastina et sepe no-
minatum casale, Cala scilicet, de fisco domini sui Hugonis Hybe-
lini et fratrum ipsius erat, jussu et rogatu predicti Rodulfi, idem
Hugo cum matre sua Heluisa et fratribus ejus Balduino et Ba-
resano et sororibus suis Ermenjart et Stephania (2) hanc vendi-
cionem supradictis monachis libere concessit. Preterea sepefatus
Hugo Hybelini, malignandum molimina compescere volens, pro-
misit bona fide quod si aliquis prenotatam vendicionem quam
Radulfus cum suis, concessu ejusdem Hugonis et suorum, jam-
dicto abbati Willelmo et illius monachis fecerat aliquo modo in
presenti calumpniaretur vel in posterum se inde defensorem
fidelissimum veluti fidejussorem fore. Verum quia proprium
sigillum minime habebat, sigillo Ramatensi quod inpresentia-
rum cernitur presens privilegium muniri fecit. Hujus itaque
rei ex parte domini Hugonis testes sunt Petrus, ejus capellanus ;
Georgius, pater uxoris sepefati Radulfi, et ejus filii Johannis (sic) ;
Petrus et Henricus Arrabi ; Adam de Orio ; Jordanus de Hybe-
lino ; Holmundus ; Lambertus ; Paganus de Rohais ; Andréas An-
jevins ; Simon de Lahaix ; Garinus de Armonvilla ; Rahel ; Hen-
ricus Magnus ; Willelmus de Sancto Amando. Ex parte vero
monachorum testes sunt Stephaniis prior; Galterius de Sepulcro;
Arnaldus monachus ; Johannes subprior ; Petrus de Am ; Galte-
rius Provincialis ; Alardus monachus ; Petrus elemosinarius ;
Willelmus monachus, cellararius ; Stephanus Francigena ; frater
Petrus de Syloe ; frater Johannes ; frater Stephanus ; frater Ri-
cardus ; Petrus de Peregort ; Robertus Cocus ; Pisellus Rex ; Ro-
bertus Cementarius. Facta est hec karta anno ab Incarnacione
Domini MCLVIII , indictione VI , epacta nulla ; regnante Bal-
duino Latinorum rege IIII , Amalrico présidente in sede Jeroso-
limitana (3).
(1) Ce Raoul était sans doute un des chevaliers qui, avec Hugues d’Ibelin ,
étaient tombés aux mains des infidèles devant Saphet, en 1157 ( Will . Tyr.,
XVIII, 14).
(2) Sur tous ces personnages consulter les Fam. d’Outremer , p. 362.
(3) Les lacs de soie rouge qui ont servi à suspendre le sceau adhèrent encore
à l’acte.
80
CHARTES DE TERRE-SAINTE
XXXIII
1159, 13 mars, Acre. — Baudouin III , à la requête de sa mère Mè-
lisende , donne à l’abbaye de Josaphat le casai de Casracos.
(S. Mauro, 149.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et
Spiritus Sancti, amen. Notum sit omnibus tam futuris quampre-
sentibus quod ego Balduinus per gratiam Dei in sancta Jérusa-
lem Latinorum rex quartus, pro salute mea et meorum tam vivo-
rum quam defunctorum necnon et precibus domine Milisendis
illustris Jherosolimorumregine, matris siquidem mee, plurimum
commonitus et inclinatus, donum cujusdam casalis Casracos nun-
cupati haud longe ab Ascar siti cum omni videlicet integritate et
adjacentiis suis, excepta tamen particula cuidam Turcopolo data et
concessa eodem tenore et eadem libertate qua domina et mater
mea Milisendis regina ecclesie beatissime Virginis Marie de valle
Josaphat et ejusdem venerabili abbati Willelmo necnon et mona-
chis in honore intemerate Virginis Deo nunc ibidem servientibus
et in posterum servituris , illud possidendum in perpetuum dona-
vit suoque postmodum privilegio firmavit , ex parte mea pretaxate
ecclesie laudo et concedo, ita dumtaxat quod predicta Vallis Jo-
saphat ecclesia atque memoratus abbas Willelmus necnon et mo-
nachi nunc ibi présentes et in futurum successuri , amodo pre-
fatum casale Casracos libere, quiete et sine omni calumpnia vel
impedimento per infinita seculorum secula possideant. Hac igitur
presenti pagina, subscriptis testibus sigillique mei munimine
[donationem] denotatam confirmo. Quod autem statuerunt , pro
domina et matre mea Milisende regina necnon et pro suis omni-
bus tam vivis quam defunctis, ad sepulchrum Dei genitricis Marie
sacerdotem Deo jugiter missarum solempnia celebrare volo ut
fiat.
Factum est autem hoc anno ab Incarnatione Domini MCL1X
indictione VII. Hujus quidem rei testes sunt Humfredus de To-
rone constabularius ; Galterius de Sancto Audemaro castellanus,
nunc dominus Tyberiadensis ; Gormundus Tyberiadensis ; Guil-
lelmus marescalcus regis (1) ; Guillelmus Marescalcus Tyberia-
(1) Les Fam. d’Outremer placent la plus ancienne souscription de ce maréchal
au 26 juillet 1160 (p. 626).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 81
densis (1) ; Odo de Sancto Amando (2); Ottho de Risberge, Galte-
rius de Guella.
Data Achon per manum Stephani, domini Radulfi Bethleemite
episcopi regisque cancellarii, in hoc officio vice fungentis (3), [II
id us Martii.
XXXIV
1160. — Mélisende , reine de Jérusalem, du consentement de son fils
Baudouin III , donne à l’abbaye de Josaphat le casai de Casracos.
(S. Placido, 133.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti, amen. Ego Milisendis Dei gratia Jerosolimorum re-
gina, assensu dilecti filii mei regis Balduini, pro mea meorumque
salute tam vivorum quam mortuorum , dono et concedo'ecclesie
beatissime Dei genitricis Marie de valle Josaphat , abbati videlicet
Willelmo et monachis ibidem Doo servientibus , casale quoddam
Casracos nomine cum omnibus pertinendis suis quod non longe
a casali prefate ecclesie Aschar scilicet est positum, prêter quam-
dam particulam terre ejusdem possessionis cuidam turcopolo
concesse. Sed quoniam probatio dilectionis exibifcio est operis
vinculo caritatis, statuerunt sacerdotem ad sepulcrum intemerate
Virginis de cetero offerre Deo sacrificium tam pro me quam meis
omnibus vivis ac mortuis. Ut autem prefata ecclesia hanc meam
hei emosinam libere et absque calumpnia jure perpetuo possideat,
hanc presentem paginam sigilli mei auctoritate confirmo et cor-
roboro. Hujus siquidem rei testes sunt : Amalricus patriarcha
Jerosolimitanus ; Gerardus Laodicensis episcopus (4) ; Amalricus
Jopensium comes (5), Rohardus Neapolitanus, Balduinus vice-
(1) Les souscriptions de Guillaume, maréchal de Galilée, citées par les Fam.
d’Outremer (p. 462) , sont des années 1165-1170.
(2) Ce seigneur devait être alors vicomte de Jérusalem , titre pour lequel il
quitta celui de maréchal. On vient de voir qu'il était déjà remplacé dans cette
première charge. Cf. Fam. d’Outremer, p. 625 et 644.
(3) Il est curieux de voir le chancelier du roi se faire remplacer par son pro-
pre chancelier.
(4) Les Fam. d’Outremer , p. 196, disent seulement que cet évêque assista au
concile d'Antioche en 1141.
(5) Le comte de Jaffa devint roi de Jérusalem après la mort de son frère Bau-
douin III.
6
82
CHARTES DE TERRE-SAINTE
comitis Neapolitani filius , Balduinus Bubalus vicecomes Neapo-
litanus (1), Johannes de Valentienes; Johannes Vacarius ; Gerar*
dus Passerellus ; magister Stephanus; Gislebertus de Funda. Anno
ah Incarnatione Domini MGLX , indictione VIII. Datum per
manum Guidonis.
XXXV
1161. — Léthard , archevêque de Nazareth , conclut un accord avec
l'abbaye de Josaphat au sujet des dîmes de Ligio.
(S* Maddalena , 17.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis, Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti, amen. Lethardus, Dei gratia humilis ecclesie Naza-
rene archiepiscopus , totusque ejusdem ecclesie conventus om-
nibus in Christo fidelibus tam posteris quam presentibus in
perpetuum. Universitati vestre notum fieri volumus quoniam
controversiam que inter ecclesiam Nazarenam et ecclesiam Vallis
Josaphat super decimis Ligionis hactenus agitari dinoscitur , hoc
modo in pacis unitatem et indissolubilem concordie tranquillita-
tem , universo utriusque ecclesie capitulo favente, reducimus.
Quartam itaque partem universarum decimarum Ligionis atque
Tannoc, semel quoque in anno corredium seu refectionem viginti
tam equitaturarum quam hominum, nichilominus cereos IIII ro-
tularum in Annunciacione beatissime Virginis Marie necnon et
obedientiam singulorum capellanorum in ecclesia Ligionis sub-
stituendorum tam nobis quam nostris successoribus , abbas supe-
rius memorate ecclesie et monachi singulis annis persolvere atque
amministrare debent, salvo sibi jure parrochiali, cum predictarum
decimarum residuo et tocius laboris sui dominio. Decimas autem
platee, furnorum, jardinorum et si que sunt alie quas a laicorurn
improbitate nondum extorquere potuerunt , nos ecclesiastici ri-
goris justicia mediante acquirere debemus et restituere. Sed ne
quod superius diximus unius diei corredium seu refectionem per-
peram vel sinistre interpretetur ab aliquo, planius atque evidentius
duximus exponendum ut in prandio plenarie reficiamur , in sero
autem ordeum equitaturarum et paleas cum candelis tantum
nobis exibeant. Et ne pravorum sinistra perturbatione vel infinita
(1) Les Fam. d’ Outremer (p. 412) ignorent le surnom de Bubalus donné à ce
vicomte de Naplouse et ne le nomment pas avant l’année 1164.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 83
temporum successione a future posteritatis memoria deleatur ,
retro memoratam concordiam pagine presenti cum sigilli nostri
appositione et virorum subscriptorum attestatione commendamus
quorum ea sunt nomina : dominus Amalricus Jerosolimitanus
patriarcha ; Ervesius, Cesariensis archiepiscopus, Constant[i]nus,
Ramatensis episcopus (1) ; Reinerius , Sebastensis episcopus (2) ;
Fredericus , Acconensis episcopus ; Herbertus , Tyberiadensis
episcopus (3) ; Johannes , Paneadensis episcopus ; Reginaldus ,
abbas de Latina (4) ; Nicolaus , prior Sanctissimi Sepulchri ;
Gunterius, prior Montis Syon (5). De canonicis Naz[arenis] : Ste-
phanus prior ; Ernulsius , Bernardus de Cana ; Sanson ; Odo ;
Pontius, thesaurarius ; Guillelmus de Buria ; Giraudus ; Reginau-
dus; Bertramus; Giraudus de Cana; Willelmus de Gibesward.
Factum est autem hoc anno ab Incarnatione Domini MGLXI.
XXXVI.
1168, 9 août, Jérusalem. — Amaun , roi de Jérusalem , constate
un accord conclu entre V abbaye de Josaphat et Baudouin, vicomte
de Naplouse, au sujet du casai de Casracos.
(Sta Maddalena , 38.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis , Patris et Filii et
Spiritus Sancti, amen. Notum sit omnibus tam presentibus quam
futuris quod ego Amalricus , per Dei gratiam in sancta civitate
Jérusalem Latinorum rex quintus, feci hujusmodi concordiam
inter ecclesiam Sancte Marie que est in valle Josaphat et ipsius
monachos et Balduinum vicecomitem Neapolis, quod casale quod
nominatur Casarcos quod domina et mater mea bone memorie
regina Milesindis eidem ecclesie in elemosinam dederat simul
cum terra que descendit usque ad aquam de Cavea et aliis perti-
(1) L’auteur, des Fam. d’Outremer ne cite pas d’actes souscrits par cet évêque
après l'an 1160. D’ailleurs, Constantin fut remplacé par Reynier dès l'année
du présent diplôme (Fam. d’Outremer, p. 800).
(2) Renier , évêque de Sébaste , n’est connu de Ducange que pour le voyage
qu’il fit à Rome en 1154 (Fam. d’ Outremer, p. 803).
(3) La même remarque s’applique à cet évêque (Fam. d’Outremer , p. 807).
(4) Les Fam. d’Outremer (p. 824) ne citent qu’une souscription de Renaud,
en 1160.
(5) La remarque précédente s’applique aussi à Gontier (Fam. d’Outremer ,
p. 841).
84
CHARTES DE TERRE-SAINTE
nentiis suis , ipse jamdictus Balduinus et heredes ejus de manu
et potestate ecclesie et eorum qui ecclesie presunt , habebunt , ita
videlicet quod singulis annis, in Exaltacione Sancte Crucis vel
infra quindecim dies post ipsum Sancte Crucis festum, persolvent
ecclesie Sancte Marie in Josaphat quater viginti hisancios. Quod
si Balduinus prefatus vicecomes seu heredes ejus de hac conven-
tione defecerint, predicfca ecclesia Sancte Marie omnia suprano-
minata libere et quiete, omni occasione remota, cum omnibus edi-
ficiis et emendationibus que vicecomes vel heredes ejus inibi
fecerint in proprios usus suos recipiet. Ut igitur supradetermi-
nata conventio inviolata permaneat cartam presentem testibus
subscriptis et sigillo meo corroboro. Factum est hoc anno ab In-
carnatione Domini MCLXVIII, indictione I (1). Hujus rei tes-
tes sunt : Galterius , princeps Galilee ; Hemfridus, constabularius ;
Hemfridus, filius ejus (2) ; Gormundus de Tyberiade; Reinerius
de Neapoli; Radulfus de Girvis; Rohardus de Joppe ; Gaufridus
de Turs (3) ; Robertus de Pinkeni (4) ; Magister Stephanus de
Neapoli ; Gilbertus Nucius ; Guido Nucius.
Datum in Jérusalem per manum Radulfi episcopi Bethle
que cancellarii, Y idus augusti.
XXXVII.
1170. — Amauri , évêque de Sidon , constate V association de prières
établie entre l’abbaye de N.-D. de Josaphat et l’église de Sidon.
(S. Mauro, 91).
f In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Quecun-
que pacis servat unitas et discordes connectit caritas ; notum fieri
volumus et futuris et presentibus quod ego Amalricus , Dei gra-
cia Sidoniensis episcopus, Jérusalem veniens descendi in vallem
Josaphat ad visitandum matris Domini sepulcrum , inde ad visen-
dum abbatem cum fratribus veni in claustrum. Ipse vero venera-
bilis Petrus abbas , caritatis gracia in fratrem et in consorcium
(1) Corr., XI.
(2) Humfroi III de Toron.
(3) Geoffroi de Tor ou le Tor ne figure pas dans les Fam. d’Outremer avant
l’année 1169 (Fam. d’Outremer , p. 599).
(4) Robert, fondateur de la famille des Piquigni d’Outremer (Fam. d’Outre-
mer, p. 585-586).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 85
orationum et omnium beneficiorum ecclesie in conventu fratrum
suorum me suscepit meosque canonicos , ea conditione ut mei
memoriam in vita et post obitum habeant et diem obitus mei in
suo kalendario ascribant et canonicorum ecclesie nostre et mona-
chorum ecclesie sue in invicem obitus celebrent. Ego autem di-
gnum duxi in recompensacione et confirmacione fraternitatis eis
dimittere dimidiam partem decime de his que tunc temporis in
nostro diocesi possidebant , ita ut reliquam dimidiam partem de-
cime ecclesie nostre cum pace et benevolentia reddant. Hanc
concessionem et privilegio presenti et municione nostri sigilli ,
assensu capituli nostri , corroborare devote studui. Actum est hoc
anno ab Incarnatione Domini MGLXX , indictione tertia, ad ho-
norem Beate Virginis Marie cujus est utraque ecclesia. Hujus
rei testes sunt Bernardus cantor, Jordanus canonicus , Paguanus
canonicus, Richardus canonicus (1), Willelmus subprior , Gui-
bertus celerarius , Arnaldus sacrista , Johannes monachus.
XXXVIII.
1176, Jaffa. — Baudouin IV , roi de Jérusalem, , confirme à Guillaume
Lovelle la chapellenie de ses chapelles du château de Jaffa (2).
(S. Anselmo, 73.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti , amen. Notum sit omnibus tam presentibus quam
futuris quod ego Balduinus , per Dei gratiam in sancta civitate
Jérusalem Latinorum rex sextus , concedo et confirmo tibi , Guil-
lelme Lovelle , pro mea meorumque predecessorum salute , in
elemosinam, capellaniam mearum capellarum in castro Joppe
existencium, videlicet Sancte Crucis et Beati Laurencii cum suis
redditibus et oblacionibus, sicut dominus et pater meus Amalricus ,
divine pietatis et caritatis intuitu tuique ratione servicii et gratia,
in assisiam quamdiu vixeris habituram et absque calumpnia pos-
sidendam donavit et concessit. Et ne super predicte capellanie
redditibus aliqua in vita tua controversia oriatur, eosdem redditus
tibi certissime terminari decrevi. Sunt autem hi XXX b[isancii]
(1) Ces témoins font sans doute partie du chapitre de Sidon. Les autres doi-
vent être des moines de Josaphat.
(2) Cet acte n'a rien de commun avec l'abbaye de Josaphat. Nous ignorons
comment il se trouve au milieu des chartes du couvent.
86
CHARTES DE TERRE-SAINTE
in tribus terminis reddendi et XXIIII modii frumenti per annum
et per singulas ebdomadas IX denarii inter oleum et candelam
ad luminare Sancte Crucis, et duo cerei , I bfisancius] in tribus
festis annalibus scilicet in Pascha, in Exaltacione Santé Crucis et
in Natali Domini , et si qua sunt infra castrum jura quandoque
parrochialia, et prêter hec , domino vel domina in eodem castro
manentibus , tibi et clerico tuo ad eorum mensam victum hono-
rifice. Ut autem hujus nostre concessionis et confirmacionis pa-
gina rata permaneat et indissoluta, presentem cartam testibus sub-
scriptis et sigillo meo muniri precepi. Factum est autem hoc
anno ab Incarnacione Domini MGLXXYI, indictione X. Hujus
rei sunt testes : Gaufridus de Blois , Joppensis decanus ; Rohar-
dus, castellanus Jérusalem; Henricus castellanus in Joppen ;
Petrus de Creseca (1); Gauterius Malpini ; Rannulfus dapifer (2).
Datum Joppen per manum Lamberti domini regis capellani (3).
(Il est difficile de distinguer la couleur des lacs de soie encore adhé-
rents à cet acte. Peut-être étaient-ils rouges ou de couleur cannelle.)
XXXIX
1177, 20 février . — Amauri , vicomte de Naplouse , abandonne à
l'abbaye de Josaphat le casai de Casresil.
(S. Anselmo, 82.)
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Notum sit
omnibus tam futuris quam presentibus, quod ego et Amalricus vi-
cecomes Neapolitanus (4), assensu mee uxoris Theophanie et mei
fratris Raginaudi calumniam que inter me et ecclesiam Beate Marie
semper Virginis vallis Josaphat erat, videlicet a ponte per mon-
tanam usque ad planiciem Casresil et planiciem ejusdem gastine,
scilicet Casresil, eidem ecclesie prefate ac ejus servitoribus libere,
omni occasione remota concedo ac dimitto. Et ut hoc sit firmius
et inter meos subsequaces rationabilius, ego Amalricus paginam
presentem virorum subscriptorum testimonio meoque sigillo con-
firmo et corroboro. Hujus autem rei et conventionis testes sunt do-
(1) Ce personnage avait été châtelain de Jérusalem en 1173 ( Fam . d'Outremer,
p. 645).
(2) Cf. Introduction , p. 12.
(3) Le chaneelier royal était alors Guillaume de Tyr.
(4) Cf. Fam. d’Outremer, p. 412.
PROVENANT DE i/ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 87
minus Boemundus de Neapoli, dominus Ato juvenis de Maria ,
dominus Martinus de Taphilia , dominus Ugo de Gorrando , do-
minus Bernardus Pelliparius , dominus Guillibertus de Funda ,
dominus Guido de Escar et ejusdem ecclesie monachi , videlicet
dongnus {sic) Petrus de Sancto Lazaro, dognus (sic) Willelmus de
Sicilia, dognus Johannes de Escar, dominus Matheus anglicus ,
dominus Willelmus de Tieta, dominus Ernaudus Gascus. Fac-
tum est autem hoc privilegium anno ab Incarnacione Domini
MCLXXVII, indictione X. Datur siquidem privilegium istud
per manum Petri clerici decima kalenda (sic) mensis Marcii.
XL(1)
1178. — Accord conclu par l'entremise de Létard , archevêque de
Nazareth , et de Josse , évêque d' Acre , entre Tèglise de Tibériade et
l' abbaye de N.-D. de Josaphat au sujet de l'église de Saint-Georges
et des dîmes que possède V abbaye dans le diocèse de Tibériade.
(Sta Gertruda , 62. — Copie du XIIIe siècle, S. Mauro, 70.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et
Spiritus Sancti, amen.
Ex oblivione serpit dissensio nisi testimonio scripti emersuris
calumpniis obvietur. Per presens itaque scriptum presentium
posterorumque 'notitie transmittitur quod, mediantibus vene-
rabilibus viris domino Letardo , Nazareno archiepiscopo , et
domino Joscio, Acconensi episcopo, inter ecclesiam Tiberia-
densem et ecclesiam Vallis Josaphat super ecclesia Beati Georgii
que in episcopatu Tiberiadensi sita est et super decimis
terrarum quatenus prefata ecclesia Vallis Josaphat habet in
eodem episcopatu, assensu domini Geraldi Tiberiadensis episcopi
et totius capituli sui, assensu etiam domini Johannis abbatis
vallis Josaphat et totius capituli sui, composicio facta est in hunc
modum. Ipsa pretaxala ecclesia Vallis Josaphat interdictos domini
episcopi Tyberiadensis vel excommunicatos vel parrochianos ad
purificationem nullo tempore recipiet. Nulli prêter fratribus et
servientibus suis et surianis sepulturam prestabit. Nulli Latino-
rum nisi surianis tantum in ea baptizari nulloque tempore in illa
nuptias celebrari licebit. Mater vero Tyberiadensis si cessaverit ,
januis clausis in ea divina celebrabuntur. Si aliquis vero uxo-
(1) Cf. n° X, note 2.
88
CHARTES DE TERRE-SAINTE
ratus frater ecclesie Vallis Josaphat viva voce fieri postulaverit,
consenciente uxore, hoc ei licebit ; similiter et uxorata, consen-
tiente marito, soror fieri poterit. Quicumque siquidem in testa-
mento suo de proprio quidlibet ecclesie supradicte dare voluerit
dare licebit. Si aliquis vero inuxoratus vel inuxorata se vel
aliquid de proprio dare ecclesie Vallis Josaphat voluerit, salvo
tamen jure matris ecclesie Tyberiadis , hoc illi facere liceat. Et
hec omnia dominus episcopus cum capitulo suo firmiter tenebit.
Ut enim altercationis materia precidatur, ecclesia Beati Georgii
duos cereos duarum rotarum in ipsius martyris festivitate pre-
fate Tyberiadis ecclesie, ut prius solebat, annuatim persolvet.
Pro decimis vero predictarum terrarum ipsa eadem ecclesia
Sancti Georgii prenominate Tyberiadensi ecclesie in Omnium
Sanctorum festivitate similiter annuatim X bisancios justi pon-
deris numerabit. Hujus rei testes sunt ipse dominus archiepis-
copus , Joscius Acconensis episcopus testis, episcopus Tyberia-
densis testis , Johannes abbas Vallis Josaphat testis, Tetbaldus
canonicus Nazarenus testis , Durannus thesaurarius testis , Ro-
bertus cantor Tyberiadensis testis, Leo testis', Guido monachus
testis, Arnaldus Gasco testis et alii plures. Hec carta facta est
anno millesimo centesimo septuagesimo octavo.
XLI
1180. — A V exemple de Gui de Milii , Renaud, jadis prince d’An-
tioche, donne à l'abbaye de Josaphat la moitié du casai de Betho -
mar .
(S. Anselmo, 21.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et
Spiritus Sancti, amen.
Notum sit tam presentibus quam futuris dominum Guidonem
de Miliaco olim dedisse Deo et ecclesie Sancte Marie de valle
Josaphat pro redemptione anime sue omniumque parentum suo-
rum tam vivorum quam defunctorum medietatem cujusdam
casalis quod vocatur Bethomar ; postea vero dominus Philippus
Neapolitanus dominusque Guido Francigena nec non et dominus
Henricus Bubalus, predicti Guidonis filii, divino fervore accensi
prefatum donum concesserunt regioque sigillo confirmare et
corroborari fecerunt. Horum vestigia in hoc sequi cupientes,
ego Reginaldus quondam princeps Anthiochensis, nunc autem
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 89
per Dei gratiam Montisregalis et Hébron dominus; et uxor mea
domina Stephania assensu et voluntate Hanfredi prefate domine
Stéphanie filii (1) et uxoris ejus Elisabeth filie regis Jérusalem (2),
tum propter loci sanctitatem, tum propter ibidem Deo famulandum
divulgatam ubique religionem, tum propter remedium animarum
nostrarum omniumquepredecessorum nostrorum, damus prenomi-
nate ecclesie Sancte Marie supradicti casalis reliquam medietatem
et in perpetuum cum terra, vineis , oleis , nemore et cum gastina
que est de pertinenda ejusdem casalis et cum omnibus perti-
nendis suis jure hereditario habendam atque possidendam. Unde
abbas et conventus ejusdem ecclesie possint tenere unum mona-
chum presbiterum qui semper divinum in eadem ecclesia peragat
officium et unam lampadem cum oleo sufficienti que semper tam
in die quam in nocte ardeat ante beate Marie sepulcrum et unum
cereum qui semper in missa, vespere et matutinis tantum ardebit
pro salute omnium supradictorum tam vivorum quam defuncto-
rum ; et ut hec mea donacio stabilis et firma permaneat , sigilli
mei impressione testiumque sub scripcione confirmo et corroboro.
Hujus rei testes sunt dominus Stephanus canonicus montis Syon
et consanguineus principis Rfeginaldi] et Nicolaus capellanus
domine S[tephanie] ; Hugo et Ferricus consanguinei principis ;
Johannes castellanus; Villelmus de Vendôme ; Petrus siniscalcus.
Factum est hoc anno ab Incarnacione domini MGLXXX.
(Au repli sont encore attachés les lacs de soie rouge qui ont servi à
suspendre le sceau.)
XLII
1183. — Héraclius , patriarche de Jérusalem, constate un accord
conclu entre V abbaye de Josaphat et les Templiers.
(Sta Maddalena, 4.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti, amen.
Sopitas antiquorum controversias et confirmationes ad concor-
diam quibuslibet compositionibus revocatas, litterarum apicibus
annotare prudens consuevit antiquitas ut quod laudabiliter et
discrete factum fuisset temere cassari processu temporis non
(1) Humfroi III de Toron.
(2) Gui de Lusignan.
90
CHARTES DE TERRE-SAINTE
liceret. Inde est quod ego Eraclius, Dei gratia sancte Jerosolimi-
tane ecclesie patriarcha, compositionem quamdam que , in pre-
sentia nostra , de mandato etiam domini pape Lucii , inter
ecclesiam» Beate Marie de Josaphat et milites Templi facta est,
posterorum memorie scripto curavi commendare. Venerabiles
predecessores nostri, Arnulfus et Guermundus, patriarche sanc-
tissimi, ecclesie Beate Marie de Josaphat dederant et confirmave-
rant decimam duorum casalium que erant de possessione regali
sub abbatibus predicti loci, Hugone videlicet et Gelduino ,
quorum casalium nomina sunt Meseraz et Dalphym. Procedente
vero tempore, contigit predicta casalia cedere de dominio regis in
dominium militum Templi. Quibus decimam casalium predicto-
rum ad voluntatem monachorum non reddentibus, utrumque
ordinem ad compositionem pacificis persuasionibus induximus,
ut videlicet , omnibus querelis utrinque deletis , milites Templi
ecclesie beate Dei genetricis medietatem tocius decime predic-
torum casalium, integre, cum bona fide, singulis in perpetuum
redderent annis, videlicet de frumento, vino, ordeo et legumi-
nibus et etiam de bysanciis, exceptis propriis suis animalium
nutrimentis, et ortis et ecclesiis, cum in predictis casalibus eas
fieri contigerit que fratrum Templi erunt, cum parrochiali jure.
Que composicio diligenter descripta fideliter ab utroque conventu
sub cyrographo conservaretur tam ad futurorum quam presen-
tium noticiam et utriusque capituli sigillo, et patriarchali confir-
maretur in memoriam sempiternam. Factum est autem hoc anno
Dominice Incarnacionis MCLXXXIII, indictione I , epacta XXI.
Huic rei affuerunt do fratribus milicie Templi isti : frater
Arnaldus de Turre Rubea tunc temporis Templi magister (1) et
frater Gyrardus de Radifort ejusdem domus senescalcus (2) ; frater
Girbertus Arayl, magnus preceptor; frater Robertus Fraisnel ;
frater Ursus de Alneto ; frater Otho de Ghaorzos. Hujus rei testis
est (sic) princeps Raynaldus (3), Nicholas de Bethencort, Unber-
tus Acoi.
(1) Arnaud de Torroge ( Fam . d’Outremer, p. 877).
^2) Cf. Introduction, p. 1 i. Ceci explique l'erreur de Ducange (Fam. d’Outremer,
p. 616), qui a pris Gérard de Ridefort pour un sénéchal royal. L’illustre érudit
aura sans doute vu les souscriptions d’un diplôme royal où Gérard de Ridefort
prenait le titre de Senescalcus sans commentaire.
(3) Renaud de Châtillon , jadis prince d’Antioche, alors prince de Montréal
par son mariage avec Etiennette de Milly (Cf. Fam. d’Outremer , p. 404, ainsi que
l'acte précédent).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 91
XLIII
1185, 16 mai. Acre. — Baudouin V, roi de Jérusalem, donne à
l'abbaye de Josaphat la moitié de la gasline de Mesdedule.
(S. Anselmo, 45.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiri-
tus Sancti , amen.
Notum sit omnibus tam futuris quam presentibus quod ego
Balduinus, per Dei gratiam in sancta civitate Jérusalem latinorum
rex septimus, concedo et confirmo assensu et voluntate Ramundi
comitis Tripolis et totius regni mei procuratoris (1), assensu
quoque Baliani Neapolis domini (2), ecclesie Sancte Marie vallis
Josaphat et monachis inibi Deo servientibus et servituris in per-
petuum medietatem cujusdam guastine que dicitur Mesdedule, in
territorio Neapolis , cum medietate terre ejusdem guastine libere
et quiete perpetuis temporibus habendam et possidendam cum
quodam villano in ipsa guastina commanente qui Mensor dicitur
et cum ejusdem filiis. Quam medietatem guastine cum medietate
terre ejusdem guastine Guido Raicius de Neapoli jure hereditario
tenebat et possidebat per confirmationem privilegii ex dono regis
Amalrici quinti, et nunc idem Guido Raicius, assensu et volun-
tate uxoris sue et heredum suorum, pretaxate ecclesie et monachis
pro quatuor milibus bisantiorum et quinquaginta bisantiis [eam]
vendidit per assisiam terre , in presentia curie mee , eo quod
Neapolis redditus quos comparaverat Baliano Neapolis domino et
assisiis solvere non poterat. Ideoque privilegium, quod in munimen
et confirmationem tenende supradicte medietatis guastine et
medietatis terre ipsius guastine habebat, in curia mea reddidit et
sepedicte ecclesie et monachis ipsam medietatem guastine cum
medietate terre ipsius guastine, sicut premissum est, vendidit
libere et quiete in eternum tenendam et possidendam cum supra-
dicto villano et filiis. Et ut hec mea concessio et confirmatio ipsi
ecclesie Sancte Marie vallis Josaphat et monachis inibi Deo
(1) Raymond III, comte de Tripoli, baile du royaume de Jérusalem (Cf. Fam.
d’ Outremer, p. 483 et 638-39). Nous ignorons pourquoi l'éditeur des Fam. d’ Outre-
mer appelle ce baile Raymond II (p. 638-639). Raymond II était mort assassiné
en 1152 (Ibid., p. 482).
(2) Balian d’Ibelin (Fam. d’Outremer, p. 409).
92
CHARTES DE TERRE-SAINTE
servientibus et servituris rata teneatur in eternum et indissoluta,
presentem cartam testibus subscriptis et sigillo meo muniri feci.
Factum est hoc anno ab Incarnatione Domini MGLXXXY , indic-
tione III. Hujus rei sunt testes princeps Rainaldus Montis
Regalis et Hebronensis dominus, Joscelinus regius senes-
calcus (1), Hugo deTyberiade, Balianus de Joppe camerarius (2),
Rainerius de Turre, Rainaldus de Montegisardo (3), Gillebertus
de Flori Acon vicecomes (4) , Robertus de Pinkenni , Gaufridus
Turonensis, Rodulfus Iterii de Jérusalem, Gualterius Malpinus.
Data Acon per manum Petri Lydensis archidiaconi regisque
celsitudinis cancellarii (5) XYII kalendas Junii.
XLIY
1197. — Bernard , abbé de Saint-Paul d'Antioche , fait connaître les
conditions de l'association convenue entre son abbaye et celle de
N.-D. de Josaphat.
(S. Placido, 116.)
Res gestas memorie commendare legum sanccit auctoritas. Qua
ratione auctus ego , Bernardus, Dei miseratione ecclesie Sancti
Pauli de Antiochia abbas licet inmeritus, notam facio omnibus
tam futuris quam presentibus illam fraternitatis innovationem
que facta est et concessa in capitulo Sancti Pauli de Antiochia
inter ecclesiam Beate Marie vallis Josaphat et ecclesiam prescripti
Sancti Pauli. Inprimis statutum est quod si oportuerit ire quan-
doque aliquo casu abbatem Sancti Pauli ad ecclesiam Sancte Marie
vallis Josaphat, abbas Sancti Pauli sicut ejusdem abbas ecclesie
Sancte Marie recipietur et, si voluerit intrare chorum aut capitu-
lum, locum abbatis Sancte Marie absente abbate obtinebit et
fratres excommunicatos aut in sententiis ob culpas positos absol-
(1) Jocelin III, comte d'Edesse ( Fam . d’Outremer, p. 816).
(2) Balian de Jaffa ne figure pas dans la liste des chambellans royaux donnée
par les Fam. d’Outremer. C'est peut-être le même que celui qui était châtelain de
Jérusalem en 1178 (Ibid., p. 356).
(3) Cf. Fam. d’Outremer, p. 397.
(4) Ce vicomte d'Acre est omis dans la liste des Fam. d’Outremer (p. 646).
(5) Pierre n’est cité dans les Fam. d’Outremer (p. 635) que comme vice-chan-
celier. Il dressa en cette qualité un acte de 1175 pendant que Guillaume de
Tyr était chancelier. La présente souscription fait croire qu'il fut le successeur
immédiat de l'archevêque de Tyr.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 93
vere licebit. Si vero juxta nature debitum abbatem Sancte Marie
vallis Josaphat mori contigerit, per consilium abbatis Sancti
Pauli, si interesse potuerit aut voluerit, debet electio fleri et, post
domini patriarche et domini regis Jerosolimitani assensum ,
tercium oportet electores assensum ejus requirere et ad ejus
nutum, si concesserit, electum nominare. Preterea si electorum
assensus non posset in unum concordare aut in ecclesiam (sic)
Sancte Marie nequeat idonea persona aut utilis inveniri, sepedicti
electores debent in ecclesia Sancti Pauli eligere si personam
assumptionis dignam in eadem quiverint repperire. Pro defuncto
vero abbate Sancte Marie vallis Josaphat, audito ejusdem obitu ,
omnia signa pulsabuntur et, sicuti pro abbate nostro defuncto
facere soliti sumus, universa generaliter faciemus.
De monachis sic concessum est et statutum. Monachi Vallis
Josaphat ad ecclesiam Sancti Pauli quoquo modo venientes, tan-
quam fratres nostre congregationis, apud nos eo ordine quo erant
in ecclesia sua, in monasterio, in capitulo et in refectorio reci-
pientur. Si [quis] autem aliqua discordia de ecclesia Vallis
Josaphat exierit et ad nos venerit , eum recipiemus , qui tamen
abbati aut, si abbas absens fuerit, priori vel subpriori confiteri
debet culpam pro qua de monasterio exiit , et, si visum fuerit
confessori, dicet ei ut celebret divina aut abstineat. Fratrem tali
modo ad nos venientem nobiscum habitare permittemus quousque
ad ecclesiam suam in pace restituatur nisi contra ecclesiam suam
et abbatem rebellis extiterit. Si vero, quod absit! cum abbate suo
discordiam habuerit et conventum suum favorabilem, propter
iram abbatis eum nobis non abjiciemus nec propter conventum
si abbatis favorem obtinuerit. Sed si conventus et abbas eundem
simul excommunicaverint , ex quo percep[er]imus , honeste ei
dicetur ut a nobis recedat. Audito obitu vero fratrum Vallis Josa-
phat, pro eis sicut pro fratribus nostre congregationis .facere
solemus integre faciemus , hoc tamen excepto, quod prima tantum
die victus qui solet dari cotidie uni monacho pro eo dabitur (1).
Hec omnia abbas Vallis Josaphat et fratres ibidem Deo famulantes
abbati nostro et nobis facere promiserunt. Si vero, quod Deus
avertat! [accidet] quod terra Antiochie in manus Tureorum
tradatur, aut a principe ejecti fuerint [monachi] , ecclesia Vallis
Josaphat universos monachos Sancti Pauli tanquam proprios
filios et fratres recipiet et eis in omnibus providebit quamdiu m
(t) Il doit y avoir ici quelque omission dans le texte; car, sans cela, ce mem-
bre de phrase est inexplicable.
94
CHARTES DE TERRE-SAINTE
vicibus dictis fratribus Sancti Pauli cum eis habitare placuerit.
Facta est hec constitutio anno ab Incarnatione Domini millesimo
centesimo nonagesimo septimo, indictione quinta decima, regnante
domino Boamundo secundo (1) illustrissimo principe Antiocheno
et nobilissimo comite Henrico (2). Quicquid autem abbas vel
monachi de Sancta Maria vallis Josaphat habuerint in ecclesia
Sancti Pauli tantumdem per omnia abbas et monachi de Sancto
Paulo in ecclesia Sancte Marie de valle Josaphat habebunt.
(Le sceau était suspendu à des lacs de soie rouge encore adhérents à
l'acte.)
XLV
1205, 11 octobre. Sainte-Sophie. — Thomas Maurosini, patriarche
de Constantinople , concède à l’abbaye de N.-D. de Josaphat l'église
de Sainte-Marie de Taranit à Constantinople moyennant une rede-
vance annuelle d'une livre de cire et d’une livre d’encens.
(S. Anseimo, lit.)
Thomas Marrocenus , Dei gratia sancte Gonstantinopolitane ec-
clesie patriarcha , dilectis in Christo filiis abbati A. (3) et monachis
Sancte Marie de valle que dicitur Josaphat salutem et patriarchalem
benedictionem. Ex patriarchalis officii debito injuncto munimento
incumbit ut justa petentibus audientiam efficaciter prebeamus,
maxime ubi eorum votis et pietas adjuvat et explorati juris veritas
non relinquit. Eapropter, dilecti in Christo filii abbas et monachi
Sancte Marie de valle que dicitur Josaphat, in quorum monasterio
beatissime Marie virginis ma[u]soleum legitur collocatum, ipsius
intercessionis respectu ac vestrarum orationum intuitu, vestris
justis postulationibus grato concurrentes assensu, ecclesiam Sancte
Marie deTaranito (4) in civitate Gonstantinopoli constitutam cum
omnibus tam mobilibus quam immobilibus, jure, actionibus,
accessionibus, rebus, rationibus ad ipsam de jure spectantibus
vel pertinentibus sive que ad presens habet , sive que in futuro ,
largiente Domino , juste poterit adipisci donatione pontificum ,
(1) Lisez tertio.
(2) Henri , comte de Champagne , roi non couronné de Jérusalem après la
mort de Gui.
(3) Amé était abbé de Josaphat dès l'année 1195. Cf. Introduction, p. 17.
(4) Cette église ne figure pas parmi les églises de Constantinople consacrées
à la Vierge dont Ducange donne la liste dans la Constantinopolis christiana,
IV, p. 82-97.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 95
largitione imperatorum, regum, marchionum, ducum vel quorum-
libet principum seu oblatione fidelium, damus et concedimus
jure perpetuo possidendam absque nostra nostrorumque suc-
cessorum contradictione, ipsamque in nostri et ecclesie nostre
tuitione suscipimus ac presentis scripti patrocinio communimus ;
salvo in omnibus matricis (sic) honore ecclesie in obedientia,
baptismate, veniendi ad synodum [facultate], erismatis suscep-
tione et olei , letaniis et ceteris prestandis , exibendis , que
corpore canonum continentur. Statuentes nobis et successoribus
nostris in cathedralis ecclesie honorem ac nostrum successo-
rumque nostrorum per te, abbas, successoresque tuos vel per illos
qui post te vel successores tuos in dicta ecclesia steterint , in
signum subjectionis in Nativitate Domini, quindecim diebus ante
vel post, libram unam cere et alteram thuris persolvi. Ut autem
hec nostra donatio tam a vobis quam a successoribus nostris invio-
labiliter observetur, eam, auctoritate qua fungimur, sigilli nostri
munimine duximus roborandam , ut nulli omnino hominum
liceat hanc paginam nostre dationis , concessionis atque protec-
tionis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem
hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis Dei nec-
non et apostolorum omnium se noverit incursurum. Datum apud
Sanctam Sophiam, Constantinopoli, anno Domini MGCV, indic-
tione IX (1), quinto idus Octobris, patriarchatus nostri anno primo.
(L'écheveau de soie rouge qui portait le sceau se voit encore au bas
de l’acte,)
XLYI
1212, 1er mars, Acre, — Jean de Brienne, roi de Jérusalem, déclare
avoir acheté, pour l’achèvement du château de Tyr, tout ce que l’ab-
baye de Josaphat possédait en cette ville près de la porte de Sidon.
(S. Anselmo, 128.)
In nomine Sancte et Iudividue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti, amen. Notum sit omnibus presentibus et futuris quod
ego Johannes , Dei gratia Latinorum Jérusalem rex decimus et
comes Brene, in presencia et cum auctoritate domini Alberti
venerabilis patriarche Jérusalem et Sedis Apostolice legati , feci
permutacionem cum fratre Adam ecclesie Beate Marie vallis Josa-
phat priore, consentientibus fratribus, recipiens ab eo domos et
(l) Corr., VIII.
96
CHARTES DE TERRE-SAINTE
jardina et omnem terram quam habebat predicta ecclesia prope
portam Sidoniensem iu Tyro , juxta castrum novum quod edifi-
care cepi, que terra eidem castro erat omnino necessaria; pro
quibus omnibus concedo et assigno eidem priori, nomine pre-
dicte ecclesie , in causam commutationis jamdicte terre , triginta
bisancios Sarracenatos singulis annis in redditibus piscarie
Tyrensis per terminos constitutos recipiendos. Ita quod abbas vel
prior, sive alius minister dicte ecclesie qui pro tempore fuerit,
memoratos XXX bisantios de predicta piscaria Tyrensi absque
alicujus contradictione et impedimento quiete annuatim in per-
petuum recipiat. Quod si aliquo casu ipsa ecclesia dictos bisan-
cios in prememorata piscaria habere non posset quod de ipsis
bisanciis defuerit, super aliis meis redditibus melius apparentibus
in Tyro memorate ecclesie assigno recipiendum. Ut autem omnia
que premissa sunt rata et inconcussa deinceps perpetuo perma-
neant, presentem cartam sigillo meo et testibus subscriptis precepi
communiri. Hujus rei testes sunt : Aymarus de Gesarea (1);
Garnerius Alemannus (2) ; Rohardus dominus Cayphe (3) ;
Herardus de Durnay ; Aymericus Ghevart ; Tornas de Malgastel ,
castellanus Tyri (4) ; Johannes Tortus, Accon vicecomes (5) ; Gau-
fridus de Cafran (6) ; Adam Goste ; Johannes de Flori (7). Ac-
tum Accon anno Dominice Incarnationis MGCXII, kalendis
Martii. Data per manum Radulfi Sidoniensis episcopi regnique
cancellarii (8).
(Les lacs de soie rouge qui ont porté le sceau sont encore suspendus
à l'acte.)
(1) Aymar de Lairon , seigneur de Césarée par son mariage avec Juliane,
dame de Césarée ( Fam . d’Outremer, p. 279).
(2) Ce Garnier Aleman doit être celui qui épousa Pavie, fille de Hugues II de
Giblet (Fam. d’Outremer, p. 504).
(3) Rohart II, seigneur de Cayphas (Fam. d’Outremer , p. 267).
(4) L'éditeur des Fam. d’ Outremer ne signale pas d'actes où figure Thomas de
Maugasteau postérieurement à 1211. Il semble avoir également ignoré le titre
de châtelain de Tyr que porte ici ce seigneur (Fam. d’Outremer, p. 546).
(5) Jean le Tor ou de Tor ne figure pas dans la liste des vicomtes d’Acre
donnée par les Fam. d’Outremer (p. 647. Cf. aussi p. 600).
(6) Cf. Fam. d’Outremer, p. 533.
(7) Nous ne savons si ce Jean de Flori est celui qui avait été vicomte d'Acre
ou un autre Jean de Flori qui vivait au milieu du treizième siècle (Fam. d’ Ou-
tremer, p. 539-540).
(8) Raoul ne figure dans les Fam. d’Outremer ni comme chancelier ni comme
évêque de Sidon. C’est lui qui est l'évêque anonyme de Sidon que Jean de
Brienne envoya en ambassade à Innocent III , l'année même où il a signé cet
acte (Fam. d’Outremer , p. 806).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 97
XLYII
1230, décembre, Acre. — Frère Haymon à la place de Frère Hermann,
maître de V ordre Teutonique , au lieu d'un cens annuel de cin-
quante bezants sarrasins que V ordre devait aux moines de Josa -
phat pour le casai de Kaissareth et la gastine dudit lieu appelée
Mahus , leur abandonne une maison et une gastine sises à Acre (1).
(Sta Maddalena, 32.)
Noscant universi présentes et futuri quod nos, ego Haymo vices
gerens fratris Hermanni magistri domus Hospitalis Aleman-
norum (2) ac capitulum ejusdem domus , confitemur et testamur
nos debuisse abbati et conventui Sancte Marie de Josaphat quin-
quaginta bisancios Sarracenatos censuales annuatim in perpe-
tuum reddendos in festo Sancti Martini dicto abbati et domui
Sancte Marie de Josaphat, pro concessione venditionis casalis
Kaissareth. et gastine ejusdem nomine Mahus cum suis appen-
diciis, quod nobis vendidit Johannes de Chanay et pro quitatione
triginta bisanciorum Sarracenatorum quos habebant annuatim cen-
suales in eodem casali et pro remissione et quitatione totius juris
quod in eodem casali et suis pertinendis habebant vel habere debe-
bant. Nos autem, ego dictus frater Haimo et capitulum hospitalis
Alemannorum, pro utilitate domus nostre, pari assensu et una vo-
luntate nostri capituli, in commutationem et pagam quinquaginta
predictorum bisanciorum, in perpetuum damus et assignamus
tibi Radulfo abbati monasterii Sancte Marie de Josaphat et capi-
tulo ejusdem loci vestrisque successoribus domum quam tenebat
a nobis Rolandus de Terceval pro viginti quatuor bisanciis cen-
sualibus et omne jus quod habemus in ea vel habere debemus et
gastinam unam cum domunculis et logiis que sunt in illa pro
viginti sex bisanciis Sarracenatis. Que videlicet domus sita est
in platea qua itur ad Cathenam in vico inferiori prope mare.
Gastina vero ab oriente est contigua gastine domini Haymonis
(1) Cet acte a été publié d'après le cartulaire de l'ordre Teutonique, dans les
Tabula ordinis Teutonici de Strehlke (Berlin ; 1869, n° 74, p. 58), mais avec la
date d’octobre. Nous l'imprimons pour la première fois d'après l’original. Les
Tabula contiennent également (n° 73, p. 57) la contre-partie de cet acte,
c’est-à-dire l'autorisation donnée sous la même date par Raoul, abbé de Josa-
phat, à Jean de Chanay, de vendre Kaissareth et Mahus à l'ordre Teutonique.
(2) Hermann de Salza, haut maître de l'ordre Teutonique, était alors en Italie
Fam. d’Outremer, p. 902).
7
98
CHARTES DE TERRE-SAINTE
militis Alemanni ; ab occidente est via publica que ducit ad
albergam hospitalis Sancti Johannis ; a septentrione est contigua
curie archiepiscopi Nazareni ; a meridie viculus quidam. Pre-
dictam vero domum et omne jus quod in ea habemus vel habere
debemus et dictam gastinam tibi Radulfo abbati Sancte Marie de
Josaphat tuisque successoribus et conventui tenemur garentizare,
defendere et manutenere bona fide contra omnes qui mori pos-
sunt et vivere, ita ut dictam domum et gastinam et illa que in
eis erunt, libere et quiete, sine dretura et taillia, sine omni exac-
tione et angaria, teneatis etpossideatis, detis et vendatis et quicquid
de eis et in eis volueritis faciatis. Si vero , casu aliquo interve-
niente, nos, predictum capitulum Hospitalis Alemannorum, dictam
domum vel gastinam vobis abbati et conventui predictis defen-
dere non possemus, in recompensacionem prenominate domus
vel gastine tantum in domibus vel in terris vel aliis possessio-
nibus domui nostre pertinentibus, vobis et domui vestre conferre
tenemur, secundum arbitrium et estimacionem domni patriarche
Jerosolimitani et aliorum proborum vivorum, si tamen ipsa
domus vel gastina a vobis evinceretur, quantum supra domum et
gastinam predictam vobis a nobis et nostro capitulo extitit assi-
gnatum. Insuper , prescriptas commutationes et concessiones
a magistro nostro cum venerit, vel ab ejus successore facere teneri
promittimus et sue bulle munimine confirmari. Ad majorem
siquidem certitudinem et securitatem predictorum, rogavimus
venerabilem patrem Geroldum, patriarcham Jerosolimitanum ,
Apostolice Sedis legatum et dominum Petrum Gesariensem archie-
piscopum ut presenti scripto sigilla sua ducerent apponenda. Nos
vero predicti Geroldus, patriarcha Jerosolimitanus humilis et
indignus Apostolice Sedis legatus, et Petrus Cesariensis archiepis-
copus ad preces et petitiones dicti fratris Haymonis vices gerentis
magistri totiusque conventus ejusdem domus, presenti scripto
sigilla nostra in testimonium duximus apponenda. Nos autem
sepedictus frater Haimo , assensu et voluntate capituli nostri ,
presens scriptum fieri fecimus et sigilli nostri capituli munimine
roborari. Hujus rei testes sunt Thomas, Cesariensis ecclesie
archidiaconus ; frater Lutolf , preceptor dicte domus (1) ; frater
Gauterius , marescalcus (2) ; frater Gonradus Dessoen , castel-
(1) L'éditeur des Fam. d’ Outremer ne cite pas ce précepteur avant l’année 1233
(Fam. d’Outremer , p. 907).
(2) Le premier maréchal de l’ordre cité par les Fam. d’Outremer (p. 910) n'ap-
paraît que vers 1250.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 99
lanus (1); frater Henricus de Pluiose; frater Brumo, minor
preceptor. Actum est hoc apud Accon anno Dominice Incarna-
tionis millesimo ducentesimo tricesimo, mense Decembris.
XLVIII
1254, 21 decembre , Naples. — Alexandre IV , pape, sachant que, pour
leur sûreté , les moines de Josaphat ont dû abandonner leur cou -
vent , leur accorde qu'aucune dérogation à leurs privilèges causée
par la difficulté des temps ne pourra être considérée comme un pré •
cèdent , et suspend toute prescription à leur égard .
(Double exemplaire, Su Maddalena, 50 et 83.)
Alexander episcopus servus servorum Dei dilectis filiis abbati
et conventui monasterii Beate Virginis Marie de valle Josaphat
ordinis sancti Benedicti ad Romanam ecclesiam nullo medio
pertinentis , Jerosolimitane diocesis , salutem et apostolicam be-
nedictionem.
Exigentibus vestre devocionis meritis, votis vestris libenter
annuimus et petitiones vestras , quantum cum Deo possumus ,
favorabiliter exaudimus. Cum igitur, sicut ex parte vestra fuit
propositum coram nobis , olim paganorum et aliorum malefacto-
rum rabie imminente, coacti fueritis monasterium ipsum deserere
ac pro vitando personarum periculo ad locum alium vos tranferre
nec concessa vobis plene uti poteritis a Sede Apostolica libertate,
nos, vestris supplicationibus inclinati, ob reverentiam Dei et
beate Virginis Marie cujus estis obsequio mancipati, tam vos
quam monasterium ipsum in libertatem pristinam reducentes ut
confirmationem abbatis ibidem perficiendi pro tempore vobis a
Sede Apostolica postulare ac recipere liceat quam eidem sedi ex
certa scientia reservamus, nec non et quoad alia omnia exemptione
ac aliis libertatum privilegiis monasterio eidem induitis uti libere
valeatis auctoritate apostolica indulgemus, prescriptione contra
vos et idem monasterium hostilitatis tempore non currente.
Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre reduc-
tionis , reservationis ac concessionis infringere vel ei ausu
temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit in-
dignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli aposto-
(1) Les Fam. d’Outremer (p. 909) ne citent qu'un acte de 1240 où soit nommé
ce châtelain de Montfort , et cela sans la mention de son nom de famille.
100
CHARTES DE TERRE-SAINTE
lorum ejus se noverit incursurum. Data Neapoli, XII kalendas
Januarii, pontificatus nostri anno primo.
XLIX
1255, 30 Janvier ( nouveau style). — Alexandre IV confirme tous les
privilèges accordés à l’abbaye de Josaphat par ses prédécesseurs ,
Innocent , Eugène , Anastase et Adrien , et les biens accordés par le
duc Geoffroi , le roi Baudouin , etc.
(S. Isidoro, 7, 34 et 164.) (1)
Alexander episcopus servus servorum Dei dilectis filiis abbati
monasterii Beate Marie de valle Josaphat ej usque fratribus tam
presentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum.
Religiosam vitam eligentibus apostolicum convenit adesse pré-
sidium ne forte cujuslibet temeritatis incursus aut eos a pro-
posito revocet aut robur, quod absit , sacre religionis infringat.
Eapropter, dilecti in Domino filii, vestris justis postulationibus
clementer annuimus et monasterium Beate Marie de valle Josa-
phat Jerosolimitanum in quo divino estis obsequio mancipati ad
instar felicis recordationis Innocentii , Eugenii , Anastasii et
Adriani predecessorum nostrorum Romanorum pontificum , 'tan-
quam proprium et speciale sub beati Petri et nostra protectione
suscipimus et presentis scripti privilegio communimus. In primis
siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum et
beati Benedicti regulam in eodem monasterio institutus esse
dinoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur.
Preterea quascunque possessiones quecumque bona sive ex dono
bone memorie Godefridi ducis sive Balduini regis Jerosolimitani
vel aliorum Dei fidelium idem monasterium inpresentiarum
juste ac legitime possidet aut in futurum concessione pontificum,
largitione regum vel principum , oblatione fidelium seu aliis
justis modis, prestante Domino, poterit adipisci, firma vobis ves-
trisque successoribus et illibata permaneant. In quibus hec pro-
priis duximus exprimenda vocabulis , videlicet de donis patriar-
charum in territorio Jerosolimitano, partes duas decime de casali
(i) Dans le même volume (n° 20) se trouve une bulle sans date d’innocent IV,
conçue dans les mêmes termes, et qui a servi de modèle à celle-ci, car une
main différente a écrit Alexander au-dessus d' Innocentius et fait quelques cor-
rections insignifiantes. Il n'y a pas d’autre signature que celle du pape.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 101
Bethsan, decimas ortorum molendinorumque Syloe, terrarum
quoque et vinearum eidem ecclesie pertinentium que sunt in
eodem territorio. Preterea decimas duarum carrucarum quarum
una fuit Guidonis de Miliaco, altera Baleani. In territorio Neapo-
litano, decimas trium casalium Ascar, Bytiri et Saphet. In ter-
ritorio Acon , decimam casalis quod dicitur Cassera et quatuor
carrucarum terre olivarumque ad eas pertinentium apud casale
Uberti de Pazeo, medietatem quoque decime Baleani de Bytiri et
terre Beroaldi que sita est in monte et totam decimam trium
casalium Balduini Ramatensis quorum nomina hec sunt : Gemail,
Serra , Bezezin , nec non et decimam duorum casalium Gavee et
Tarphim que fuerunt Gunfridi de Turri. In Joppe, unam ecclesiam
et decimam terre que fuit Fraymerici necnon et decimam dua-
rum carrucarum terre quam primus rex Balduinus ecclesie Josa-
phat concessit. In territorio Ebron , decimam casalis cui nomen
Jamarvara. De concessione prioris et canonicorum Dominici
sepulchri, furnum unum in Jérusalem, decimam terre Piate Petre
et decimam Casalis quod vocatur Darchiboam. De bonis quoque
episcoporum in territorio Cesariensi, decimam casalis quod voca-
tur Bethalla et decimam que de proprio labore monachorum vel
eis subditorum procedet, in territorio Cayphe, casalis cui nomen
Galgala. In Galilea, ecclesiam Ligionis cum parrochia et omnem
decimationem ipsius et decimationem alterius casalis quod dici-
tur Thanis , ecclesiam Sancti Georgii que super Tyberiadem sita
est , et decimam casalis cui nomen Casrielme. In territorio Rama-
tensi, casale unum nomine Caphyria et mediam partem decima-
tionis ipsius , et infra castrum Sancti Georgii , domum unam et
infra muros machomerie aliam et quatuor carrucatas terre ante
ipsum castrum , necnon et decimam duarum carrucarum terre
quam Balduinus de Ramis ecclesie Josaphat attribuit. In Ptolo-
maida , unam ecclesiam. In Caypha aliam. In Tyro aliam et
decimam duorum casalium Bethfella et Sardanas , et juxta Sydo-
nem aliam et decimam viridarii terrarumque sibi pertinentium ,
et decimam casalis cui nomen Sapharabra necnon et decimam octo
carrifcarum terre in montanis Sarepte. In territorio Baruch, deci-
mam viridarii et duarum carrucarum terre. In castro Tymini, aliam
ecclesiam cum parrochia et cimiterio. In casali Bethalla unam
cappellam. In Saphyria aliam. De donis Godefridi et regum
Jérusalem ejusdemque terre baronum, infra muros Jérusalem
furnum unum et molendina , domos et .ortos; extra vero, in ejus
territorio, terras, vineas, fontem Syloe et molendina, fossam et
ortos et duas partes de casali Bethsan et casale quod dicitur Dar-
102
CHARTES DE TERRE-SAINTE
chiboam. In territorio Neapolis, casale unum quod dicitur Ascar
et aliud quod dicitur Bytiri et aliud quod dicitur Saphet. In ter-
ritorio Joppe, duas carrucatas terre et terram que fuit Fraymerici.
In territorio Cayphe, casale unum quod dicitur Tymini; in eodem
castro nomine Gayphas, domos, furnum et terras intus et extra.
In territorio Ebron , casale unum nomine Jamarvara. Juxta
Sydonem, casale unum nomine Capharabra et viridarium et ter-
ras. In montanis Sarepte octo carrucatas terre. In Barucb, domos
furnum, molendinum, viridarium; et extra, duas carrucatas terre.
In Ptolomaida domos duas, et in montanis casale unum nomine
Gasra. In territorio Gesariensi , casale unum nomine Bethalla et
infra civitatem, domum unam, et juxta viam que ducit ad flumen,
casale unum quod dicitur Meschium, et trans flumen Jordanis
casale unum quod dicitur Bethsura. In terra Ligionis , quatuor
carrucatas terre et domos in casali. In territorio Toroni , casale
unum nomine Gorath. In territorio Tyberiadis, casale unum quod
dicitur Casrielme. In terra Sueti casale unum quod dicitur
Zebezeb et aliud quod dicitur Sanctus Georgius de Ghaman et
aliud quod dicitur Sanctus Job cum omnibus pertinentiis eorum
et casale quod dicitur Suesme. In territorio Gor, casale nomine
Jarraz. In casale Huberti de Paceo, quatuor carrucatas terre et
olivetum, et infra casale, domum unam, et extra, ortum. Indiocesi
Sancti Georgii, casale unum quod dicitur Sephorie. In territorio
Tyri , casale unum nomine Bethfella et aliud nomine Sardanas,
et infra civitatem, domos , viridarium et ortum. In territorio
Ascalonis, casale unum nomine Machoz cum omnibus pertinenciis
suis et majorem machomeriam in eadem civitate et unum de
melioribus viridariis. Et iterum trans flumen Jordanis, duo
casalia La et Betbsura cum terris, pratis, vineis, nemoribus,
usuagiis et pascuis in bosco et plano, in aquis et molendinis, in
viis et semitis et omnibus aliis libertatibus et immunitatibus. In
omni portu Jérusalem sine navali exactione libere intrare et exire
cum navibus et omnibus rebus vestris, et intrare in civitatem
Ptolomaidam et exire cum omnibus rebus vestris sine aliqua tri-
butali consuetudine. Sane novalium vestrarum que propriis
manibus aut sumptibus colitis de quibus aliquis hactenus non
percepit sive de vestrorum animalium nutrimentis, nullus a vobis
decimas exigere vel extorquere présumât. Liceat quoque vobis
clericos vel laicos liberos et absolutos e seculo fugientes ad con-
versionem recipere et eos absque contradictione aliqua retinere.
Prohibemus insuper ut nulli fratrum vestrorum post factam in
monasterio vestro professionem fas sit , sine abbatis sui licencia ,
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 103
de eodem loco nisi artioris religionis obtentu discedere ; disce-
dentem vero absque communi litterarum vestrarum cautione
nullus audeat retinere. Cum autem generale interdictum terre
fuerit , liceat vobis clausis januis , exclusis excommunicatis et
interdictis , non pulsatis campanis , suppressa voce divina officia
celebrare dummodo causam non dederitis interdicto. Crisma
vero , oleum sanctum , consecrationes altarium seu basilicarum ,
ordinationes clericorum qui ad ordines fuerint promovendi a
diocesano suscipietis episcopo, siquidem catholicus fuerit et gra-
tiam et communionem sacrosante Romane sedis habuerit et ea
vobis voluerit sine pravitate aliqua exhibere. Alioquin liceat vobis
quemcumque malueritis catholicum adire antistitem gratiam et
communionem Apostolice Sedis habentem, qui nostra fretus aucto-
ritate vobis quod postulatur impendat. Prohibemus insuper ut
infra fines parrochie vestre nullus, sine assensu diocesani episcopi
et vestro, capellam seu oratorium de novo construere audeat
salvis privilegiis pontificum Romanorum. Interdicimus etiam ne
peralicujus sollempnitatis occasionem in cenobio vestro cena vel
prandium a Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exigatur
ne servorum Dei quies hujusmodi occasionibus perturbetur. Ut
autem in majori quiete possitis de cetero Domino propensius des-
servire , adicientes presenti decreto penitus prohibemus ut in
eadem ecclesia Dei Genitricis episcopo Jerosolimitano ecclesie
cathedra nullatenus exigatur. Nulli etiam nec Jerosolimitano
episcopo liceat ecclesiam vestram interdicto subicere vel divina ibi
officia celebrari ullatenus prohibere. Ad hec novas et indebitas
exactiones ab archiepiscopis, episcopis, archidiaconis seu decanis,
aliisque omnibus ecclesiasticis secularibusve personis a vobis
omnino fieri prohibemus. Sepulturam quoque ipsius loci liberam
esse decernimus ut eorum devotioni et extreme voluntati qui se
illic sepeliri deliberaverint, nisi forte excommunicati vel interdicti
sint aut etiam publici usurarii , nullus obsistat, salva tamen jus-
ticia illarum ecclesiarum a quibus mortuorum corpora assu-
muntur. Decimas preterea et possessiones ad jus ecclesiarum
vestrarum spectantes que a laicis detinentur redimendi et legi-
time liberandi de manibus eorum et ad ecclesias ad quas pertinent
revocandi libera sit vobis de nostra autoritate facultas. Redditus
vero qui de rusticorum infidelium censu vestro monasterio
constituti sunt vel in futurum prestante Domino conferentur ,
vobis integros manere censemus. Obeunte vero te nunc ejusdem
loci abbate vel tuorum quolibet successorum , nullus ibi qualibet
subreptionis astucia seu violentia preponatur nisi quem fratres
104
CHARTES DE TERRE-SAINTE
communi consensu vel fratrum major pars consilii sanioris, se-
cundum Deum et beati Benedicti regulam, providerint eligendum.
Paci quoque et tranquillitati vestre paterna in posterum sollici-
tudine providere volentes , auctoritate apostolica prohibemus ut
infra clausuras locorum seu grangiarum vestrarum nullus rapi-
nam seu furtum facere, ignem apponere, sanguinem fundere,
hominem temere capere vel interficere seu violentiam audeat
exercere. Preterea omnes libertates et immunitates a predecesso-
ribus nostris Romanis pontificibus monasterio vestro concessas
necnon libertates et exemptiones secularium exactionum a regi-
bus et principibus vel aliis fidelibus rationabiliter vobis indultas
auctoritate apostolica confirmamus et presentis scripti privilegio
communimus. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat
prefatum monasterium temere perturbare ant ejus possessiones
auferre vel ablatas retinere, minuere seu quibuslibet vexatio-
nibus fatigare. Sed omnia integra conserventur eorum pro
quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus
omnimodis profutura, salva Sedis Apostolice auctoritate et in
predictis decimis moderatione concilii generalis. Ad indicium
autem hujus percepte a Sede Apostolica libertatis nobis nostrisque
successoribus unam unciam auri annis singulis persolvetis. Si
qua igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona, hanc
nostre constitutionis paginam sciens , contra eam temere venire
temptaverit , secundo tertiove commonita , nisi reatum suum
congrua satisfactione correxerit , potestatis honorisque sui
careat dignitate reamque se divino judicio existere de perpetrata
iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et
Domini redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat atque in
extremo examine districte subjaceat ultioni. Cunctis autem
eidem loco sua jura servantibus, sit pax Domini nostri Jhesu
Christi quatinus et hic fructum bone actionis percipiant et apud
districtum judicem premia eterne pacis inveniant. Arnen,
amen , amen.
Ego Alexander Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
Ego Odo Tusculanensis episcopus subscripsi.
Ego Stephanus Prenestinus episcopus subscripsi.
Ego frater Johannes tituli Sancti Laurencii in Lucina presbyter
cardinalis subscripsi.
Ego frater Hugo tituli Sancte Sabine presbyter cardinalis sub-
scripsi.
Ego Riccardus Sancti Angeli diaconus cardinalis subscripsi.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 105
Ego Octavianus Sancte Marie in Via Lata diaconus cardinalis
subscripsi.
Ego Johannes Sancti Nicolai in Carcere Tulliano diaconus
cardinalis subscripsi.
Ego Willelmus Sancti Eustachii diaconus cardinalis sub-
scripsi.
Ego Ottobonus Sancti Adriani diaconus cardinalis sub-
scripsi (1).
Datum Neapoli per manum Guillelmi magistri scolarum Par-
mensis sancte Romane ecclesie vicecancellarii , III kalendas
Februarii , indictione XIII , Incarnationis Dominice anno
MCCLÏII , pontificatus vero domini Alexandri pape II II
anno primo.
L
1255, 4 mars , Naples. — Alexandre IV déclare que, comme une partie
des archives de l'abbaye de N.-D. de Josaphat a été détruite par
les Sarrasins , les diplômes par lesquels il a renouvelé ses privilèges
auront la même valeur que les originaux.
(Su Maddalena, 41 et 53.)
Alexander episcopus , servus servorum Dei , dilectis filiis
abbati et conventui monasterii Virginis Marie de Valle Josaphat
ad Romanam ecclesiam nullo medio pertinentis , ordinis sancti
Benedicti, Jerosolimitane diocesis , salutem et apostolicam bene-
dictionem. Pacis vestre querentes commodum et. quietis , libenter
vobis illa concedimus per que, materia summota gravaminis,
status nostri tranquillitas procuretur. Sane petitio vestra nobis
exhibita continebat quod , monasterio vestro olim a Sarracenis
illarum partium pluries occupato , nonnulla privilegia quibus
idem monasterium munitum erat , ornamenta etiam ecclesiastica
et alia bona quamplurima fuerunt ibidem miserabili casu de-
perdita, per quorum privilegiorum amissionem idem monaste-
rium enormiter dinoscitur esse lesum. Cum igitur eadem pri-
vilegia per nos innovari obtinueritis et nostra bulla muniri
supplicastis ut, ne per amissionem predictorum privilegiorum
originalium idem monasterium possit incurrere detrimentum ,
( l) Les signatures sont disposées suivant l’ordre que nous avons déjà observé
dans les autres bulles.
106
CHARTES DE TERRE-SAINTE
providere vobis super hoc paterna sollicitudine curaremus. Nos
igitur vestris supplicationibus inclinati ut eadem privilegia sic
innovata cum originalibus eandem vim obtineant tam in j udiciis
quam extra, si vos eis uti contigerit, plena fides sicut ipsis adhi-
beatur originalibus , statuentes ne vobis incumbat necessitas in
eisdem judiciis alia originalia privilegia ostendendi, lege qua-
libet contraria vel constitutione canonica non obstante, auctoritate
presentium indulgemus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc
paginam nostre constitutionis et concessionis infringere vel ei
ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare pre-
sumpserit indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et
Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum. Data Neapoli ,
II nonas Martii , pontificatus nostri anno primo.
LI
1260, 27 AvriL — Guillaume de Campo , notaire pontifical , constate
que maître Hugolin de Rome) procureur de l'abbaye de Josaphat ,
a présenté à frère Thomas , évêque de Bethléem , légat du saint-
siège , une lettre du pape Alexandre IV audit légat , en date du
9 janvier 1258, par laquelle il lui ordonne de faire droit aux
plaintes des moines de Josaphat , auxquels les rivalités des Génois ,
des Vénitiens et des Pisans ont causé de grands dommages.
(Sta Cunegonda, 11) (1).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi-
ritus Sancti, amen. In presencia mei notarii et testium sub-
scriptorum , magister Hugolinus Romanus, procurator abbatis et
conventus monasterii Sancte Marie de Josaphat, presentavit reve-
rendo patri fratri Thome , Bethleemitano episcopo , Apostolice
Sedis legato (2), litteras apostolicas quarum tenor talis est :
« Alexander episcopus , servus servorum Dei , venerabili fratri
episcopo Bethleemitano , Apostolice Sedis legato , salutem et
apostolicam benedictionem. Ex parte dilectorum filiorum abbatis
et conventus monasterii Sancte Marie vallis Josaphat ordinis
sancti Benedicti Jerosolimitane diocesis, nobis est oblata querela
(1) Cet acte est écrit sur la même feuille que le suivant.
(2) Fam. d' Outremer , p. 788. — Thomas de Lentino devint patriarche de Jé-
rusalem en 1272 et administrateur de l'église d’Acre. La seule date assignée à
son épiscopat de Bethléem par les Fam. d'Outremer (p. 788) est 1253.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 107
quod dudum inter cives Januenses ex parte una et Venetos ac
Pisanos ex altera, in partibus transmarinis gravi dissensione
suborta, ipsi ac homines fautores ac complices eorumdem, inter
se invicem dimicantes , eisdem abbati et conventui in personis et
rebus dampna gravia et injurias intulerunt. Et iidem abbas et
conventus nobis humiliter supplicaverunt ut super hoc eis sub-
venire opportuno remedio curaremus. Nollentes igitur abbati et
conventui supradictis in suo jure deesse quod munus in justicia
omnibus debitores , fraternati tue per apostolica scripta manda-
mus quatinus , si est ita, prefatos Januenses, Venetos et Pisanos
necnon eosdem fautores et complices ad satisfaciendum ipsis
abbati et conventui et hujusmodi dampnis et injuriis quas ipsis
taliter irrogasse noscuntur , monitione premissa , per censuram
ecclesiasticam , appellatione remota , prima ratione compellas.
Data Anagni , V idus Januarii , pontificatus nostri anno
quarto (1). »
Actum Accon in palatio ecclesie Acconensis in quo habitat dic-
tus legatus, presentibus testibus venerabili patre domino olim
episcopo Beritensi , abbate Bellimontis , fratre Stephano Belli-
montis, Gisterciensis ordinis, fratre Galterio penitenciario domini
legati et domino Philippo decano Acconensi ; anno Dominice
Nativitatis MGGLX , die XXVII mensis Aprilis.
Guillelmus de Gampo sacri palatii notarius predicte presenta-
tioni interfui, rogatus ut superius continetur, scripsi et in publi-
cam formam redegi.
LII
1260, 27 avril . Acre. — Guillaume de Campo , notaire pontifical ,
constate qu'Hugolin de Rome , procureur de V abbaye de Josaphat , a
présenté à Thomas , légat du saint-siège , une bulle d'Alexandre IV
adressée au légat et aux abbés de Saint-Samuel et de Mont-Olivet ,
en date du 8 janvier 1259, les chargeant d'accueillir les plaintes des
moines de Josaphat contre Tarchevêque de Nazareth , le seigneur
de Cayphas et quelques autres personnes au sujet des dîmes de
Anna.
(1) La plupart des textes relatifs à cette guerre coloniale qui éclata en 1255
entre les puissances commerciales italiennes, ont été réunis dans les éclaircis-
sements de la récente publication de G. Müller , Documenti suite relazioni dette
città Toscane colt’ Oriente cristiano , p. 445-461.
108
CHARTES DE TERRE-SAINTE
(Sta Cunegonda, 11) (1).
f In nomine Sancte et Individue Trinitatis , Patris et Filii et
Spiritus Sancti , amen.
In presencia mei notarii et testium subscriptorum, magis-
ter Hugolinus Romanus, procurator abbatis et conventus mo-
nasterii Sancte Marie de Josaphat , presentavit reverendo patri
fratri T[home] episcopo , Apostolice Sedis legato , litteras apos-
tolicas quarum tenor talis est : « Alexander episcopus servus
servorum Dei venerabili fratri episcopo Bethlemitano, Apostolice
Sedis legato et dilectis filiis Montis Oliveti et Sancti Samuelis
abbatibus (2) in Accon commorantibus , salutem et apostolicam
benedictionem. Conquesti sunt nobis abbas et conventus monas-
terii Sancte Marie de valle Josaphat quod venerabilis frater noster
archiepiscopus Nazarenus (3), nobilis vir dominus Cayfe (4) et qui-
dam alii Acconensis, Bethlemitane et Nazarene civitatum etdioce-
sium super casali de Anna, decimis, terris, possessionibus, debitis
et rebus aliis ad dictum monasterium de jure spectantibus, inju-
riantur eisdem. Ideoque discretioni vestre per apostolica scripta
mandamus quatinus, partibus convocatis, audiatis causam et,
appellatione remota, fine debito decidatis, facientes quod decreve-
ritis auctoritate nostra firmiter observari , proviso ne in terram
dicti nobilis [viri] excommunicationis vel interdicti sententiam
preferatis nisi a nobis super hoc mandatum receperitis speciale.
Testes autem qui fuerint vocati si se gratia, hodio {sic) vel timore
subtraxerint, per censuram ecclesiasticam, appellatione cessante,
cogatis veritati testimonium perhibere. Quod si non omnes
hos potueritis interesse, tu, frater, tempore cum eorum altero
ei (?) nihilominus exequaris. Data Anagnie , VI idus Januarii
pontificatus nostri anno quinto. »
Actum Accon in palatio ecclesie Acconensis in quo habitat
dictus legatus, presentibus testibus venerabili patre domino olim
episcopo Beritensi abbate Bellimontis, fratre Stephano Bellimon-
tis Cisterciensis ordinis, fratre Galterio penitenciario domini
(1) Cf. la note l de la page précédente.
(2) D’après les Fam. d’ Outremer, p. 832, nous connaissons l’initiale du nom
de l’abbé de Saint-Samuel à cette époque. Cette initiale était J.
(3) Henri. Fam. d’Outremer, p. 762.
(4) On ne peut savoir au juste quel était le seigneur de Cayphas en 1259
(Fam. d’ Outremer , p. 269).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 109
legati et domino Phylippo decano Acconensi , anno Dominice
Nativitatis MCGLX, die XXVII mensis Aprilis.
Guillelmus de Gampo sacri palatii notarius predicte presenta-
tioni interfui , rogatus, ut superius continetur , scripsi et in pu-
blicam formam redegi.
LUI
1261, 9 décembre. Acre. — Par-devant Thomas, évêque de Bethléem ,
légat du saint-siège , T exécuteur testamentaire de Guillaume de la
Porte cède à Vabbaye de Josaphat une maison sise à Acre.
(Ste Cunegonda, 124.)
In nomine Domini nostri Jhesu Christi, amen. Anno ejusdem
Incarnacionis millesimo ducentesimo sexagesimo primo, quinta
indictione, die Veneris, nono mense Decembri (sic), in presentia
venerabilis patris domini fratris Thome de ordine predicatorum
Dei gratia episcopi Betheleem et Apostolice Sedis legati, et coram
me magistro Nicolao de Sancto Germano, publico notario et
testibus infrascriptis , videlicet fratre Adam clerico, Signorecto
notario, Sygnorecto filio Anonis et pluribus aliis, Johannes de
Amudeo executor testamenti Guillelmi de Porta in hac parte, de
consensu fratrum minorum , fratrum de Carmino , sororum
repentitum (sic) et leprosorum Sancti Lazari, tam bona sua spon-
tanea et pura voluntate quam et supradictorum scilicet fratrum
minorum, fratrum de Carmino, sororum repentitum (sic) et
leprosorum Sancti Lazari quibus Guiflelmus de Porta domum
suam que est in civitate Accon in ruga Januensium et habet
hos fines : ab oriente viam publicam, ab occidente curiam
ipsius ecclesie Beate Marie Virginis de valle Josaphat , a me-
ridie domum Uberti Taporum, a septentrione domum quon-
dam Ginocti et domum domini Alberici de Sancto Bertino,
dederat et concesserat. Vendidit et tradidit dictus executor Jo-
hannes de Amudeo ipsam domum pro quadringentis (1) et
quinquaginta bisanciis Sarracenatis ecclesie Beate Marie de valle
Josaphat ad habendum , tenendum et possidendum et faciendum
in perpetuum quicquid ipsi ecclesie Beate Marie Virginis de
Valle Josaphat de predicta domo facere placuerit , quam domum
dictus Guillelmus de Porta censualiter habuerat et tenuerat ab
(1) Orig. quatrigentis.
110
CHARTES DE TERRE-SAINTE
ipsa ecclesia Beate Marie Virginis de valle Josaphat, inves-
tiens supradictus execator Johannes de Amudeo et venditor reli-
giosum virum fratrem Jacobum priorem ipsius ecclesie Beate
Marie Virginis de valle Josaphat in Accon de eodem domo ; qui
frater Jacobus pro venditione suprascripte domus integros qua-
dringentos et quinquaginta bisancios Sarracenatos eidem executori
et venditori Johanni de Amudeo solvit pro parte et nomine supra-
dictorum fratrum minorum, fratrum de Carmino, sororum repen-
titum (sic) et leprosorum Sancti Lazari, renuntians tam ipse Johan-
nes de Amudeo quam ipsi fratres supradicti , sorores et leprosi Sancti
Lazari omni exceptioni non solute, non ponderate, non numerate
pecunie et omni juri canonico, civili et consuetudinario per quod
ista venditio posset rumpi, infringi et revocari. Unde ad futuram
rei memoriam et ad perpetuam cautelam supradicte ecclesie
Beate Marie Virginis de valle Josaphat, ego qui supra magister
Nicolaus de Sancto Germano , auctoritate sacrosante Romane
ecclesie publicus notarius, qui ad hec omnia interfui rogatus, hoc
instrumentum scripsi et in publicam forman redegi et meo signo
exinde signavi. Actum in Accon in domo in qua moratur dictus
dominus legatus anno, indictione, mense et die predictis.
LIV
1262, 23 Janvier , Acre . — Hugolin , juge et notaire ecclésiastique ,
constate un don fait à V abbaye de Josaphat par Thomas de Césarèe ,
en présence de frère Thomas, évêque de Bethléem et légat du saint-
siège .
(S** Cunegonda, 79.)
In nomine Jhesu Christi , amen. Anno Dominice Incarnationis
millesimo ducentesimo sexagesimo secundo, indictione sexta,
temporibus domini Urbani pape quarti, mense Januario, vicesi-
ma tertia die. In presentia reverendi patris domini fratris Thome
Bethleemitani episcopi , Apostolice Sedis legati , mei Hugolini
judicis et notarii et testium subscriptorum, Thomas de Cesarea (1)
filius quondam Roberti de Cesarea nunc habitator Tyri, nutritus
in domibus et de bonis monasterii Beate Marie de valle Josaphat,
(1) Il ne peut pas s’agir ici de Thomas , fils de Marguerite, dame de Césarée ,
puisque son père s'appelait Jean l’Aleman ; le reste de l'acte semble d’ailleurs
prouver que le donateur est un homme de condition inférieure ( Fam . d’ Outre-
mer, p. 283).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 111
qui est alia grata et plura beneficia ab ipso monasterio consequ-
tus, actendens quod, si tantum in hujus vite sperantes essemus
exilio et non esset unicuique fructus sui operis in futuro reposi-
tus, doleremus prorsus inconsolabiter ubi secularia queque velut
umbra diffugiunt et a mortalium oculis cotidianis impulsibus
evanescunt, secus et quia timentibus Dominum elemosinas facien-
tibus sors perpetua manet in patria que nullis premitur impugna-
tionibus, nullis accidentibus variatur, ipse nulla vi vel metu
compulsus nec dolo vel fraude inductus, sed sua pura bona et
spontanea voluntate , titulo simplicis donacionis inter vivos et
inrevocabiliter donavit, tradidit et habere concessit tanquambene-
meritis et pro ejus et suorum parentum remediis peccatorum,
predicto monasterio de Josaphat et venerabili abbati et conventui
ipsius et fratri Guillelmo ipsius conventus priori presenti et reci-
pienti pro ipsis , quandam suam domum quam habet in Tyro in
contrata Sancti Laurencii sub his confinibus : ab oriente est via
publica regalis ; ab occidente, domus Thome Constantini ; a sep-
temtrione domus heredum quondam Perroni Pisani ; a meridie
domus domini Sydonensis, cum omnibus suis utilitatibus et ac-
cessionibus, usibus et servitutibus quos et quas habet infra se,
supra se et circa se in perpetuum , ad habendum , tenendum
fruendum, vendendum , donandum et permutandum et quidquid
eisdem abbati et conventui et priori et eorum successoribus dein-
ceps placuerit faciendum. Possessionem ipsius domus et ipsam
domum dictus Thomas constituit se, dictorum abbatis et conven-
tus et prioris nomine, possidere donec in tenutam et possessionem
ipsius intraverint corporalem. In quamquidem intrandi et reti-
nendi de jure et de facto licenciam eis eorum auctoritate conces-
sit ; promittente dicto priore pro se et dictis abbate, conventu et
monasterio recipientibus, dictam donationem non revocare nec
adversus eos occasione dicte domus aliquam litem vel controver-
siam opponere per se vel aliam submissam seu submittendam
personam ; renuntiante exceptioni non facte donationis et excep-
tioni doli et in factum et conditioni sine causa et omnium legum,
decretorum et decretalium suffragiis sibi proficientibus. Sed pro-
misit eidem priori recipienti pro dictis monasterio et abbate ac
conventu et se ipso , domum ipsam defendere et auctorizare in
judicio et extra , ab omni insurgente et molestante persona et
universitate et specialiter jure et consuetudine regni Jerosoli-
mitani omnibus expensis suis. Et hec omnia et singula supradicta
dictus Thomas per se et suos heredes et successores dicto priori
recipienti pro se, abbate, conventu et monasterio predictis et eorum
112
CHARTES DE TERRE-SAINTE
successoribus stipulantibus, promisit attendere et observare et non
contravenire sub pena dupli valoris dicte domus et , pena soluta
vel non, predicta firma permaneant. Insuper ad majorem cautelam,
ad preces dicti Thome dictus dominus legatus huic instrumento
quasi pro decreto suum sigillum apponi mandavit ut ipse asseruit.
Actum Accon in palatio domini Tyri , hospitio supradicti
domini legati , coram venerabili priore monasterii de Latina ,
fratre Benevenuto et fratre Gualterio de ordine predicatorum
cappellanis dicti domini legati , domino Bartholomeo canonico
Antiocheno, fratre Durando monacho de Josaphat, magistro
Johanne advocato de Lentino, magistro Nicolao notario de Sancto
Germano et pluribus aliis testibus convocatis et rogatis.
Ego Hugolinus, sacrosancte Romane ecclesie et Apostolice Sedis
judex et notarius , habens potestatem dandi tutores et curatores,
decretum interponendi, alimenta decernendi, testes recipiendi et
publicandi acta, protocolla et instrumenta exemplandi nec non
auctoritatem prestandi emancipare, manumittere, et adoptare vo-
lentibus, predictis interfui et meum decretum apposui rogatus,
et scripsi et in hanc publicam formam redegi.
(Les lacs de soie rouge et jaune qui ont servi à supporter le sceau
sont encore suspendus à l’acte.)
LV
1263, 12 février, Acre. — Thomas , évêque de Bethléem, légat du saint-
siège, termine par une sentence arbitrale , le différend qui existait
entre l'archevêque de Nazareth et l’abbaye de Josaphat au sujet des
casaux de Ligio et de Thanis , en attribuant les dîmes de ces casaux
à l’abbaye.
(S. Mauro, 10.)
In nomine Domini, amen. Inter religiosum virum abbatem (1)
monasterii Beate Marie de Josaphat et ejus conventum ex una
parte, Hfenricum] (2) archiepiscopum Nazarenum et ejus capitu-
lum ex altera, orta super decimis casalium Legionis et Thannoc
coram nobis fratre Thoma de ordine predicatorum, miseratione
divina Bethleemitano episcopo , Apostolice Sedis legato , materia
questionis, oblatus fuit libellus in eadem questione sub hac forma:
(1) L'abbé s’appelait alors Jacques. Voy. plus haut , p. 19.
(2) Fam. d’Outremer, p. 762.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 113
« Coram vobis, domine J. officialis reverendi patris domini
T[home] Dei gratia episcopi Bethleemitani, Apostolice Sedis legati ,
magister Hugolinus Romanus, procurator, syndicus seu actor
abbatis et conventus monasterii Sancte Marie de valle Josaphat,
procuratorio nomine pro predictis abbate et conventu agendo,
proponit contra venerabilem patrem dominum archiepiscopum
Nazarenum seu procuratorem legitimum , eidem decime quod
dictus archiepiscopus, Dei timore postposito, juris ordine non ser-
vato , injuriatur eisdem abbati et conventui super perceptione
decimarum casalium Legionis et Tannoch, et ipse quasi posses-
sione.... ipsorum casalium def... cum dicti abbas et conventus
essent in quieta possessione percipiendi decimas casalium predic-
torum. Quare idem magister Hugolinus, procuratorio nomine,
predictis abbati et conventu (sic) petit dictum archiepiscopum seu
procuratorem ejus legitimum compellat restituendum eisdem
abbati et conventui quietam possessionem percipiendi decimas
casalium prefatorum cum fructibus exinde perceptis et ipsas deci-
mas similiter adjudicare eisdem abbati et conventui per vos,
salvo jure, etc. Protestatur idem procurator et petit expensas fac-
tas et faciendas. Lite inita in causam ipsam legitime contestatam
prestitoque a procuratoribus partium calumpnie juramento, facte
fuerunt positiones hinc inde et responsiones ad eas , licet non
omnes secute, dati etiam articuli ad probandum, testes producti
diligenter examinati et dicta eorum fideliter in scriptis reducta,
publicatio et attestationum facta, causa vero in eo statu existente,
partes predicte volentes dispendia liitum evitare , in nos archie-
piscopus predictus videlicet de consensu capituli sui et abbas de
voluntate et beneplacito conventus predictorum unanimiter et
concorditer compromittere curaverunt, sicut continetur in instru-
mento compromissi confecto exinde per manus Jacobi de Assisia
publici notarii et sigillato sigillis archiepiscopi et capituli ac
abbatis et conventus predictorum cujus tenor talis est:
» In Christi nomine. Arnen. Anno millesimo ducentesimo sexa-
gesimo secundo, indictione sexta, die Sabbati, ultimo mensis
septembris, in presencia mei Jacobi notarii et testium subscrip-
torum, cum super facto decimarum Ligionis et Tannoch que sunt
sita in diocesi Nazarena, questio verteretur inter religiosum
virum dominum abbatem de Josaphat et ejus conventum ex una
parte, et venerabilem patrem dominum archiepiscopum Nazare-
num et ejus capitulum ex altera, coram venerabili patre domino
fratre T[homa] Bethleemitano episcopo, Apostolice Sedis legato,
tandem de communi eorum concordia et voluntate, ad id capitu-
8
114
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Iorum suorum accedente consensu, ad evitanda diffugia litium et
labores partium ac expensas, unanimiter et communiter com-
promiserunt in predictum venerabilem patrem dominum episco-
pum Bethleemitanum , Apostolice Sedis legatum , tanquam in
arbitrum, arbitratorem et amicabilem compositorem ut ipse de
plano et sine strepitu judicii, visis rationibus et juribus utriusque
partis et processibus retroactis componat, arbitretur, laudet et pro-
nuntiet inter partes, presentibus partibus vel absentibus tam
super possessione quam super jure et proprietate decimarum pre-
dictorum prout sibi secundum Deum et justitiam videbitur
faciendum, cujus decisionem, arbitrium, laudem et sententiam
partes predicte promiserunt firmiter observare et in nulla contra
agere, venire, sub pena centum marcharum argenti solvendarum
parti servanti dictum arbitrium a parte non servante. Ad quam
penam predicte partes sponte sollempniter se ad invicem obliga-
runt et , pena soluta vel non , solum hoc presens compromissum
nichilominus perpetuum robur obtineat firmitatis. Hoc quidem
est actum Accon in hospitio seu camera ipsius domini legati pre-
sentibus hiis testibus venerabili patre episcopo Acconensi , magis-
tro Johanne ipsius domini legati germano , et Stephano ipsius
domini episcopi Acconensi s clerico. Ad majorem quoque eviden-
tiam hujus rei, etc. certitudinem pleniorem predicte partes pre-
sens compromissum sigillorum suorum munimine roboraverunt.
Et ego Jacobus de Assisia , auctoritate Apostolica notarius pa-
blicus , predictis interfui ideoque hoc compromissum scripsi et
publicavi rogatus , mea signa superius et inferius apponendo. »
Facto itaque compromisso, ut dictum est, procurator dictorum
abbatis et conventus ad pleniorem instructionem negocii privile-
gium donacionis bone memorie Bernardi Nazareni episcopi exhi-
buit coram nobis ; item et aliud bone memorie Letardi Nazareni
archiepiscopi, aliud etiam privilegium confirmatorium Innocencii
pape II ; item et aliud Adriani pape IIÏI ; item et aliud Eugenii
pape quorum tenores et forme in actis habentur. Nos igitur visis
rationibus et juribus utriusque partis et processibus in dicta causa
habitis, auditis [omnibus quos] coram nobis proponere voluerunt,
de prudentum virorum consilio, solum Deum habentes pre oculis,
partibus presentibus, ex virtute compromissi predicti, laudando et
ordinando in scriptis diffinitive pronuntiamus predictos abbatem
et conventum in possessione vel questione percipiendi decimas
in duobus predictis casalibus videlicet Legione et Tannoch fore
reducendos , attendentes etiam privilegium donacionis predicti
Bernardi et compositionem Letardi . iterum e( confirmaciones*
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 115
dictorum Romanorum pontificum factas predictis abl)ati et con-
ventui super decimis casalium predictorum , jus percipiendi de-
cimas in ipsis casalibus inscriptis per sententiam diffinitivam ad-
judicamus eisdem super dictis decimis, predictis archiepiscopo et
capitulo Nazarenis eorumque successoribus silencium imponen-
tes. Volumus etiam et ordinamus predictos abbatem et conventum
ad ea teneri sine diminutione aliqua archiepiscopo et ecclesie Na-
zarenis que in predicti Letardi compositione dicta superius conti-
nentur. Super hiis vero que medio tempore archiepiscopus Naza-
renis per se vel per suos de fructibus dictarum decimarum
percepit, super eis etiam que abbas et conventus de Josaphat me-
dio tempore subtraxerunt de hiis in quibus tenebantur archiepis-
copo et ecclesie Nazarenis secundum compositionem predictam ,
pro bono pacis et concordie utramque partem diffinitive reddimus
absolutam. In cujus rei testimonium et evidentiam pleniorem ,
presentem sententiam nostram per manus magistri Nicolai de
Panormo scrivarii scribi et publicari facimus et sigilli nostri mu-
nimine roborari. Lata et recitata in scriptis aput Accon, in ca-
mera predicti domini legati, anno Incarnacionis Dominice mille-
simo CCLXIII, mense Februarii, die XII ejusdem, indictione VI,
coram hiis testibus vocatis et rogatis , videlicet venerabili patre
domino F[lorentio] episcopo Acconensi teste , domino R. decano
et domino A. archidiacono Acconensi, testibus ; magistro Bonanno
advocato, teste; domino Berticio canonico Nazareno, teste ; do-
mino Johanne capellano ipsius episcopi Acconensis, teste ; Jacobo
de Sancto Quin tino clerico domini pape , teste ; Raynerio clerico
Acconensi , teste ; Guarnerio homine ligio domini Scandalionis ,
teste, et Golardo, procuratore episcopi Acconensis predicti, teste.
Et ego, Nicolaus de Panormo, sacrosancte Romane ecclesie
auctoritate scrivarius , predicte sentencie prolationi interfui et
eam de mandato supradicti domini legati scripsi et in hanc pu-
blicam formam redegi.
LVI (1).
1263, 13 novembre, Viterbe. — Urbain IV confirme la sentence de
F évêque de Bethléem , légat du saint-siège , qui a terminé le diffè-
i l) L'original est en très mauvais état.
116
CHARTES DE TERRE-SAINTE
rend existant entre l'abbaye de Josaphat et l'archevêque de Naza-
reth au sujet des dîmes de Ligio et de Thanis.
(S1* Maddalena, 30.)
Urbanus
priori et conventui monasterii Beate Marie de Valle Josaphat or-
dinis sancti Benedicti Jerosolimitan
Quod justum et honestum tam vigor equitatis
quam ordo exigit rationis ut id per sollicitudinem
ad debitum perducatur effectum. Sane lecta
coram nobis vestra petitio continebat quod cum dudum inter
quondam Petrum abbatem monasterii vestri (1) ac vos ex parte
una et venerabilem
cimis provenientibus ex casalibus Lygionis et Tannoch coram
venerabili fratre nostro episcopo Bethleemitano, tunc in illis par-
tibus aposto qui auctoritate sue lega-
tionis de causa hujusmodi cognoscebat, questio verteretur. Tan-
dem episcopus ipse in quem eedem partes tamquam in arbitrum,
arbitratorem , diflinitorem et amicabilem compositorem , • sub
certa pena super decimis ipsis compromittere curaverunt, hujus-
modi compromisso recepto et auditis predicte
coram ipso proponere voluerat ac visis juribus et rationibus
utriusque partis ac processibus in causa eadem habitis , pruden-
tium quoque communicato co
ordinationem providam terminavit prout in instrumento
publico exinde confecto sigillato sigillo ipsius episcopi plenius
dicere quod per eumdem epis-
copum in hac parte provide factum est , m habentes et
firmum id Nulli ergo om-
nino hominum liceat hanc paginam nostre confirmationis infrin-
gere vel
attemptare presumpserit, indignationem Omnipotentis Dei et bea-
torum Petri et Pauli apostolorum
incursurum. Datum apud Urbem Veterem, idubus Novembris,
pontificatus nostri anno tertio.
(1) L'abbé Pierre dont il s'agit ici gouvernait-il l'abbaye au moment où cette
bulle fut donnée? Il semble, d'après les termes employés, que ce soit plutôt
celui qui vivait en 1170 et 1176.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 117
LVII
1264, 8 août. Antioche. — Barthélemy , vicaire du patriarche d’ An-
tioche , termine par un compromis un différend qui s’était élevé
entre les religieux de Josaphat et les religieuses de Saint-Lazare au
sujet d’une pièce de terre sise au territoire d'Antioche.
(S. Mauro, 157.)
In nomine Domini amen. Anno ejusdem domini millesimo
GCLXIIII , octavo die mensis Augusti , indictione YII , orta
contentionis materia inter religiosum virum fratrem Jacobum
abbatem monasterii Sancte Marie de Josaphat ordinis sancti Be-
nedicti pro monasterio suo ex parte una, et religiosam mulierem
Phemiam , abbatissam monasterii Sancti Lazari monialium de
Antiochia ejusdem ordinis pro monasterio suo ex altera, super
quadam pecia terre sue in partibus Antiochie prope gastinam
Suffie et gastinam de Lavedon, dicente predicto abbate predictam
terre peciam fore de territorio predicte gastine de Lavedon ipsam-
que gastinam ad ipsum monasterium de Josaphat pertinere, dicta
vero abbatissa dicente eamdem peciam terre ad dictum monaste-
rium Sancti Lazari pertinere; et productis a partibus coram ve-
nerabili viro magistro Bartholomeo archidiacono Antiocheno ,
reverendi patris domini Opizonis patriarche Antiocheni vicario ,
tanquam coram arbitrio ab eisdem super eadem questione electo,
cartis , testibus et aliis munimentis multisque rationibus allega-
tis , tandem inter predictos abbatem et abbatissam de consensu ,
ut dicebant, suorum conventuum talis per eundem vicarium
amicabilis compositio intervenit : quatinus scilicet predicta terre
pecia , cujus divise sunt inferius consignate , sit de certo , sine
dubitatione et contradictione aliqua, predicti monasterii Sancti
Lazari monialium ut ipsam habeant et possideant jure perpetuo ,
et de ea faciant suum libitum sicut possunt facere de aliis terris
suis et sine aliqua contradictione monasterii de Josaphat. Et ab-
batissa predicta , nomine sui monasterii , tradidit predicto abbati
nomine dicti monasterii de Josaphat, pro bono pacis, quinquaginta
bisantios Antiochenos quos recepit presentialiter idem abbas et
pacatum se tenuit de eisdem , renuntiando omni juri sive pro-
prietati quod idem monasterium de Josaphat habebat vel habere
debebat in predicta petia terre , omnique privilegio , carte vel in-
strumento et cuilibet alio munimento habito vel habendo per quod
118
CHARTES DE TERRE-SAINTE
possit monasterium de Josaphat dictum monasterium Sancti La-
zari super dicta pecia terre inquietare aliqualiter sive et molestare
seu contra compositionem eandem venire. Et ut eadem compositio
firmiter perseveret, dictus abbas recepit abbatissam et sorores dicti
monasterii Sancti Lazare in consortes monasterii de Josaphat ,
et abbatissa predicta recepit eundem abbatem et monachos dicti
monasterii de Josaphat in confratres sui monasterii ; et ad omnia
beneficia et orationum suffragia alterutri [us] monasterii alii alios
receperunt , promiseruntque dictus abbas et monachi sui monas-
terii qui cum eo erant et predicta abbatissa et moniales sui monas-
terii bona fide predicta omnia perpetuo rata habere nec per se nec
per successores suos con[tra]venire. Predicta terre pecia sic jacet :
ex parte orientis est ei terra Sufifie que est monasterii Sancte Ma-
rie de Ferro et terra Terrici de Moneta que non est Guillelmi
Manselli , et via que ducit ad molendinum Lebebie et antiquus
fossatus vinee que fuit quondam Guillelmi de Melfia descendens a
summitate Turonis de la Sciara versus predictam terram Guillelmi
Manselli. Ex parte Occidentis est ei flumen Ferri et rivulus primus
qui descendit de predicto Turone de la Sciara in flumen' Ferri. Ex
parte meridiei est ei quidam, fossatus qui dividit istam peciam
terre ab alia pecia terre que est eidem monasterio Sancti Lazari et
est ante turrim casalis Lebebie quod est ultra flumen Ferri ,
quod cosale est monasterii de Arsaia. Ex parte Septentrionis est
ei fossatus antiquus quod est in summitate predicti Turonis de la
Sciara qui incipit a rivo predicto veniens versus orientem usque
ad extremitatem ipsius Turonis et descendit versus meridiem ,
qui erat antiquus fossatus vinee predicti Guillelmi de Melfia. Et
modo facta sunt duo publica instrumenta quorum unum habere
debet abbas predictus pro monasterio de. Josaphat et aliud abba-
tissa predicta pro monasterio Sancti Lazari memorato. Et ad ma-
jorem firmitatem et certitudinem predictorum, ambo instrumenta
predictorum vicarii , abbatis et abbatisse sigillorum impressioni-
bus communita fuerunt, tali siquidem condictione apposita quod
si predicta sigilla propter vetustatem aut casum aliquem alium
deperierunt aut in toto vel parte , instrumenta ipsa in suo robore
perseverent.
Actum Antiochie in domo predicti domini vicarii coram reli-
gioso viro fratre Alberto priore domus Latine in Antiochia et fra-
tribus Giliberto Alverno et Johanne Yspano de ordine predicato-
rum et fratribus Duranto et Nicholao monachis predicti monasterii
de Josaphat rogatis testibus.
Ego Guillelmus Petri gen[eralis] notarius predicte compositioni
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 119
interlui et de mandato predicti domini vicarii et ad instantiam
partium predictorum predicta omnia , prout superius continetur,
scripsi et in publicam formam redegi.
(Au bas de l'acte se voient les trois écheveaux de fil blanc qui ont
supporté les sceaux.)
LVII1
1267, 9 juin. Viterbe. — Clément IV, ayant appris que des incon-
nus avaient spolié le couvent de Josaphat , ordonne au patriarche
de Jérusalem qu’il les fasse avertir en chaire et excommunier s’ils
ne font pas restitution.
(Sttt Maddalena , 9.)
Clemens episcopus servus servorum Dei , venerabili fratri pa-
triarche Jerosolimitano Apostolice Sedis legato, salutem et opos-
tolicam benedictionem. Significarunt nobis dilecti filii abbas et
conventus monasterii Sancte Marie de valle Josaphat ordinis
sancti Benedicti Jerosolimitane diocesis quod nonnulli iniquita-
tis filii quos prorsus ignorant, diversos redditus, census, decimas,
terras, domos, vineas, ortos, casalia, possessiones , jura, jurisdic-
tionis, instrumenta publica et quedam alia bona ad monasterium
predictum spectantia, temere occultare et occulte detinere presu-
munt in animarum suarum periculum et ipsius monasterii non
modicam lesionem. Quare dicti abbas et conventus nobis humi-
liter supplicarunt ut providere ipsi monasterio super hoc paterna
sollicitudine curaremus. Quocirca fraternitati tue per apostolica
scripta mandamus quatinus omnes hujusmodi occultos deten-
tores omnium predictorum publice in ecclesiis , coram populo ,
per te vel per alium moneas ut , infra competentem terminum a
te prefigendum , eisdem dictis abbati et conventui plenam ac de-
bitam de hiis satisfactionem impendant ; alioquin in eos , si post
alium terminum peremptorium competentem quem eis ad hoc
duxeris prefigendum , monitis tuis in hac parte parere con-
tempserint , generalem excomunicationis sententiam proferas et
eam facias, ubi et quando expedire videris, usque ad satisfactio-
nem condignam, sollempniter publicari. Datum Viterbii, Y idus
Junii, pontificatus nostri anno secundo.
120
CHARTES DE TERRE-SAINTE
LIX
1289, 17 octobre. Acre. — Nicolas , patriarche de Jérusalem , légat
du saint-siège autorise Guillaume , abbé de N.-D. de Josapfiat , à
revenir en Occident pour remettre l’ordre dans les possessions de l’ab-
baye en Sicile et en Calabre , possessions qui constituent désormais
son unique source de revenus .
Universis présentes litteras inspecturis frater Nicolaus de or-
dine predicatorum, permissione divina sacrosancte Jerosolimitane
[ecclesie] patriarcha, minister humilis ecclesie Acconensis, Apos-
tolice Sedis legatus, salutem in eo qui pro salute humani generis
dignatus est Jerosolime misericorditer crucifigi. Universitati ves-
tre cupimus non latere quod religiosus vir frater Guillelmus, ab-
bas monasterii Sancte Marie de Josaphat Jerosolimitane diocesis,
ad sacrosanctam Jerosolimitanam ecclesiam nullom edio pertinen-
tis, ordinis sancti Benedicti , dilectus nobis in Christo filius, non
absque cordis amaritudine nobis insinuare curavit quod nonnulle
domus et loca dicti monasterii in ultramarinarum partium diver-
sis provinciis constitute propter personarum degentium in eisdem
incuriam inobedientiam et defectus in spiritualibus et temporali-
bus , patiantur maxima detrimenta et proinde idem abbas et con-
ventus monasterii supradicti degentes in partibus cismarinis ,
responsionibus , debitis et opportunis suffragiis defraudantur et
ad statum tam debilem ex captione et destructione Tripolis et
aliorum cismarinorum discriminum devenerant, quod non habe-
rent unde possint commode sustentari , bonis et facultatibus eo-
rumdem Jerosolimis et Syrie partibus hostili potentia occupatis
et subjectis eorum cessantibus et deficientibus consuetas eis res-
ponsiones et debita ministrare. Quare a nobis idem abbas tran-
seundi ad partes illas et domos , personas et loca sibi subjecta vi-
sitandi, corrigendi rebelles , inobedientes et contumaces , si quos
invenerit , censura ecclesiastica et castigatione condigna compes-
cendi ac etiam castigandi et reformandi in eis que correctione ac
reformatione indigere noverit et alia exercendi sine quibus predicta
explicari non possunt juxta predicti ordinis instituta et invocandi
ad id3 si opus fuerit, auxilium brachii secularis, licentiam humi-
liter postulavit. Nos igitur salutem subjectorum nostrorum spiri-
ualiter et temporaliter , insertis virtutibus et amputatis vitiis ,
quantum cum Deo possumus cupientes, eidem abbati tenore pre-
sentium licentiam concedimus postulatam [manjdantes universis
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 121
et singulis subjectis suis, in virtute sancte obedientie qua nobis
et predicte sancte Jerosolimitane ecclesie matri nostre tenentur
firmiter in mandatis , quatinus prefatum abbatem sicut eorum
pastorem devote ac reverenter excipiant et pertractent , sibique
obediant in omnibus et per omnia prout debent. Alioquin sen-
tentias quas idem abbas in contradictores rite tulerit ac rebelles
ratas habemus et faciemus auctoritate divina inviolabiliter obser-
vari. In quorum testimonium sigillum nostrum presentibus
duximus apponendum. Datum Accon anno a Nativitate Domini
MCGLXXXVIIII, die XVII mensis Octobris.
FIN.
.
'
.
■
.
.
. -
’
‘
V. i- * .-.i t
APPENDICE
C’est à tort que nous avons dit dans l’Introduction du présent recueil
(p. 11) que la bulle de plomb rapportée de Syrie par M. Schlumberger
était l’unique spécimen de la sigillographie des abbés de Josaphat. Il
convient d’ajouter à cette bulle un sceau de cire blanche sans contre-
sceau , décrit en ces termes par M. Douët d’Arcq , sous le n° 11822
de son Inventaire des Sceaux : « Fragment de sceau rond de 35 millimè-
tres. — Arch. de l’Empire. J. 443, n° 2. — Type épiscopal à mi- corps.
fS. RA ABBATIS IOSAPHAT
Sigillum Ra[dulfi\ abbatis Josaphat. »
La pièce à laquelle il est appendu ne porte que, la date du 1er octobre,
sans aucune mention d’année, et l’auteur de l’ Inventaire des Sceaux l'at-
tribue au douzième siècle. C’est une lettre des évêques et abbés de Terre-
Sainte adressée à Philippe-Auguste pour lui exposer l’état misérable
de la Palestine et le supplier de venir en aide aux chrétiens d’Orient.
Comme elle est peu connue (1) et qu’un abbé de Josaphat y figure, nous
allons la publier ici. On verra que les indications qu’elle contient , et
qui vont être relevées dans les notes, correspondent à Tannée 1220.
1er Octobre 1220. — Lettre des évêques et abbés de Terre-Sainte adressée à
Philippe- Auguste.
\
Excellentissimo domino suo Philippo Dei gratia illustrissimo regi
(l) M. de Mas-Latrie y renvoie dans son Histoire de Chypre , I, p. 215, note 1.
124
APPENDICE.
Francorum (1), P[etrus] eadem gratia Cesariensis (2) et H[ugo] Nazare-
nus (3) archiepiscopi , R[ainerius] Bethlemitanus episcopus (4), abbates
Mfaurus] Templi Domini (5), J. Montis Syon (6), R[adulfus] Vallis Josa-
pbath (7), D. Montis Oliveti (8), A[ndreas] Montis Thabor (9) et F. Sancte
Marie de Latina (10) salutem et ab illo salvari qui dat salutem regibus.
Quia veritas non querit angulos, nos qui positi sumus super cathedram
Moysis pro predicanda veritate super his que scimus et videmus et experti
sumus, non angulose sed angelice tenemur testimonium perhibere veri-
tati. In veritate igitur Vestre significamus Excellentie quod, peccatis
nostris exigentibus , terra illa sancta quam Deus perelegit ad suscipen-
dum (sic) calicem pro redemptione humani generis, ita deserta, ita
destructa, id est, ad nichilum redacta [est] quod paupertatem et desola-
tionem ejus vix possemus sermonibus explicare. Remanserunt nobis so-
lummodo due civitates Tyrus et Accon quas impius Coradinus ita afflixit
et oppressit de foris (11) scindendo arbores, exstirpando vineas, combu-
rendo casalia, dirruendo domos, quod nichil remansit nobis prêter pauca
viridaria que sunt prope muros Acconensis civitatis et Tyri. Milites
enim, cives et populus ad tantam redacti sunt miseriam quod pro nimia
paupertate oportet ipsos necessario confugere in Cyprum et Harmeniam
et ad alias nationes et querere suffragia mendicata. Civitas Tyri , eva-
cuata habitatoribus suis , non fuit nec est qui consoletur eam prêter
(1) Comme l'écriture de cette lettre ne permet pas de la reporter à l'époque
de Philippe le Hardi ou de Philippe le Bel , il ne peut s’agir ici que de Phi-
lippe-Auguste ; par suite, le document est antérieur à 1223.
(2) Pierre, archevêque de Césarée , se place entre les années 1194 et 1232
(Fam. d’Outremer, p. 758).
(3) Hugues, archevêque de Nazareth, figure dans des actes de 1231 et 1239 et
se place entre les années 1190 et 1244 (Ibid., p. 761).
(4) Renier était évêque de Bethléem en 1223 , et se place entre les années
1207 et 1245 (Fam. d’Outremer, p. 787). C’est lui qui était au siège de Damiette
en 1219.
(5) Il y a une lacune dans la liste des abbés du Temple de Notre-Seigneur ,
de 1195 à 1236 (Fam. d’Outremer, p. 834).
(6) Lacune analogue dans la liste des abbés du Mont de Sion, de 1178 à 1244
(Ibid., p. 827).
(7) D’après la liste que nous avons donnée, p. 18, cet abbé de Josaphat
figure dans des actes de 1221 et de 1235 , et peut se placer entre les années
1183 et 1244.
(8) Il y a une lacune dans la liste des abbés du mont Olivet, de 1190 à 1244
(Fam. d’Outremer , p. 826).
(9) Lacune analogue dans la liste des abbés du mont Thabor, entre 1183 et
1244 (Ibid., p. 829).
(10) Lacune analogue dans la liste des abbés de la Latine, de 1176 à 1236
(Ibid., p. 824).
(11) Cette seule phrase suffirait à dater la pièce ; on sait, en effet, que c'est en
1220 que Malek-Moaddem , le Coradin des Latins , reporta la guerre en Syrie et
mit le siège devant Chas tel -Pèlerin,
APPENDICE.
125
solum regem (1) qui et in exercitu (2) et in custodia Tyri et Accon por-
tavit pondus diei et estus pro posse suo. Ipse enim ita jam se consumpsit
in tenendis militibus et servientibus in custodia Tyri et Accon et in
exercitu quod ad tantam redactus est paupertatem quod non habet unde
possit de cetero sustentari. Redditus autem predictarum civitatum ad
nichilum sunt redacti quoniam mercatores qui cum mercimoniis venire
solebant, non veniunt ; peregrini etiam qui solebant Accon venire non
veniunt. Immo fere omnes vadunt Damiatam (3). Paupertas vero préci-
pita fuit causa propter quam oportuit ipsum regem, necessitate cogente
ab exercitu recedere et in Accon redire (4). Fuerunt et alie cause secun-
darie quas a suis nuntiis plene Vestra Dominatio intelligere poterit,
scientes (sic) quod omnes redditus dictarum civitatum creditoribus sunt
obligati, nec ipse rex potest de cetero invenire qui velit sibi aliquam
pecuniam mutuare. Quare Dominationem Vestram flexis genibus exora-
mus attentius quatinus, super his que per has présentes litteras signifi-
camus et super aliis que ab ipsis nuntiis regis proponuntur , consilium
et auxilium vestrum apponatis , si placet, quia nunquam in majori ne-
cessitate ipsi regi et miserabili regno Jerosolimitano poteritis subvenire.
Datum prima die Octobris.
Scellé, sur double queue, de neuf sceaux en cire verte, sauf celui de
l’abbé de Josaphat
, qui est en cire blanche. On trouvera la description
de six d’entre eux
dans l’ Inventaire de M. Douët d’Arcq.
1. Douët d’Arcq ,
n° 11808.
2. Ibid.
11809.
3. Ibid.
11815.
4. Ibid.
11825.
5. J. abbé du Mont de Sion. — Fragment de sceau ogival. — Type
épiscopal debout bénissant.
MONTIS S.
montis Sporc]
6. Dou'èt d'Arcq , n° 11822.
7. Ibid. 11823.
(1) Jean de Brienne.
(2) L'armée qui avait pris Damiette.
(3) Damiette était aux mains des chrétiens depuis le 5 novembre 1219 et
devait y rester jusqu'à la fin d’août 1221.
(4) Jean de Brienne avait quitté Damiette à Pâques et il était arrivé à Acre
à la Pentecôte de cette même année 1220. — On remarquera que les prélats,
auteurs de cette lettre, excusent le roi d’avoir abandonné Damiette, tandis que
la plupart des écrivains ecclésiastiques, favorables aux projets du légat, le lui
reprochent assez sévèrement. Voy. entre autres la curieuse lettre de Jacques
de Vitry au pape Honorius III. Spicii., III, p. 390.
1 126
APPENDICE
8. André abbé du Mont Thabor. — Fragment de sceau ogival. — Type
épiscopal debout, la main droite sur la poitrine . la main gauche
tenant la crosse.
DREE f AB
An\dree ab[batis
9. F. abbé de la Latine. — Ce sceau a disparu, f
I
INDEX GENERALIS
ROMANI CARTAM. ARABICI VERO PAGINAM INDICANT NUMERI.
A
A. archidiaconus Acconensis, LV, 115.
Accon civitas. — Cf. Catena, Ruga Januensium.
Acconensis archidiaconus, cf. A. — Acconenses decani, cf. Philippus, R. —
episcopi, cf. Florentius, Joscius. — vicecomites, cf. Clarembaldus, Gilebertus
de Flori, Johannes Tortus.
Acelinus monachus, gubernator hospitalis S. M. de Josaphat , V, 28.
Achardus, prior Templi Domini, VI, 31; VIII, 35.
Acoi, cf. Humbertus.
Adalasia, comitissa Siciliæ, uxor Balduini I regis, XIII , 38.
Adam, prior S. M. de Josaphat, XLVI, 95.
Adam (frater), clericus, L1II , 109.
Adam Coste , XLVI , 96.
Adam de Orio, XXXII, 79.
Adelelmus, archidiaconus Galileæ, IX, 35.
Ader.nio, oppidulum Siciliæ in provincia Catanensi , XXXI, 73.
Ado de Cheresio, V, 28; VI, 30; VIII, 34; XVIII, 46; maritus Richoldis ,
VI, 30 ; pater Warmundi, ibid.
Adrianus papa quartus, XXIX, 71; XXXI, 72.
Agnes, vidua Radulfi de Septem Molis, XX, 49.
Agnes, uxor Willelmi de Buris, V, 28.
Aimericus, diaconus cardinalis, S. R. E. cancellarius, XX! . 54.
Aimericus, canonicus Sancti Sepulcri, XXVI, 60.
Alardus, monachus S. M. de Josaphat, XXXII, 79.
Albanda, cf. Albereda.
Albereda, uxor Rogerii de Pomaria, III, 25; XXXI, 75.
Albericus, cardinalis, episcopus Ostiensis, XXI , 53 , XXU . 54.
Albericus de Cremesi, XVI, 43.
Albericus de Sancto Bertino, LIII , 109.
Albertus, cardinalis, episcopus Albanensis, XXI , 53.
Albertus , patriarcha Hierosolymitanus , S. S. A. legatus, XLVI, 95.
Albertus, prior S. M. de Latina in Antiochia, LVIl, 118.
Aldemeschinus , cf. Christianus.
Alemannorum Hospitalis magister , cf. Hermannus de Salza. — magistri vices
gerens, cf. Haymo. — precèptor, cf. Luto!!. — minor preceptor, cf. Brumo
128
INDEX GENERALIS.
— marescalcus , cf. Gauterius. — castellanus Montisfortis , cf. Conradus
Dessoen. — miles, cf. Henricus de Pluiose.
Alemannus, cf. Garnerius.
Alexander papa quartus, XL VIII, 99; XLIX, 100; L, 105; LI, 106; LU, 108.
Aliensis sive Aloensis , cf . Radulfus.
Allobrox , cf. Johannes.
Alneto, cf. Ursus de — .
Am , cf. Petrus de — .
Amalricus, patriarcha Hierosolymitanus, XXXII, 79; XXXIV, 81; XXXV,
83.
Amalricus , Sidoniensis episcopus , XXXVII , 84.
Amalricus, gubernator hospitalis Sancti Juliani in Tiberiade, XI, 37.
Amalricus, rex Hierosolymitanus, XXXVI, 83; XXXVIII, 86.
Amalricus, Joppensium comes, XXXIV, 81.
Amalricus, Neapolitanus vicecomes , XXXIX, 86; maritus Theophaniæ et
frater Raginaudi , ibid.
Amelius, clericus, XX, 49.
Amelius, archidiaconus Hierosolymitanus, XXIII, 55.
Amicus, capellanus Templi Domini, XXIII, 55.
Amudeo , cf. Johannes de — .
Anadi , casale a Rotberto de Laitot abbatiae Vallis Josaphat concessum, IV,
27.
Anastasius papa quartus, XXVIII, 63.
Anastasius, presbyter cardinalis Sancti Clementis, II, 23; III, 26.
Andréas, abbas Montis Thabor , app.
Andréas Anjevins , XXXII, 79.
Andréas de Baldement , VI, 32.
Andréas de Monte Barro, XXIX, 70.
Angerius, episcopus Catanensis, XXI, 52.
Anglona , urbs eversa Basilicatæ provinciae in regno Neapolitano , III , 25 ;
XXI , 52.
Anjevins , cf. Andréas.
Anna, casale, LII, 108.
Anschitinus , vicecomes Hierosolymitanus, XII, 38; XIV, 41; XV, 42.
Anschitinus , platearius Hierosolymitanus , VII , 33.
Ansellus, cf. Anselmus.
Ansellus , precentor Sancti Sepulcri, XVII , 44.
Anselmus, presbyter cardinalis Sancti Laurentii in Lucina, XXI, 53.
Anselmus, Bethleemitanus episcopus, XVII, 44; XVIII, 47; XXIII, 56.
Anselmus , cantor Sancti Sepulcri, XII , 38.
Anselmus de Parentei , VI, 32; XIV, 41.
Antiochenus archidiaconus , cf. Bartholomeus Antiocheni patriarchae vicarius.
Antiochenus canonicus , cf. Bartholomeus.
Antiochenus patriarcha , cf. Opizo. — Patriarchae vicarius , cf. Bartholomeus
archidiaconus.
Antiochenus princeps, cf. Boamundus, Reginaldus, Rogerius, Tancredus.
Antiochia civitas , cf. Sanctus Paulus de — .
Apuliæ dux , cf. Guillelmus.
Aquila , cf. Robertus de — .
Arayl, cf. Gilbertus.
Archerius , cf. Baro.
v
INDEX GENERALIS.
129
Ardo, VI, 32.
Arduinus, filias Johannis, monachus Vallis Josaphat, XXIII, 56.
Argeloth , cf. Rogerius.
Aria , cf. Arnulfus de — .
Aribertus, presbyter cardinalis Sanctæ Anastasiæ , XXVIII, 66; XXX, 71,
XXXI, 78.
Armonvilla, cf. Garinus de — .
Arnaldus , cf. Ernaldus.
Arnaldus, prior Montis Syon , XVII, 44; XVIII, 47.
Arnaldus, sacrista [Vallis Josaphat?], XXXVII, 85.
Arnaldus, monachus Vallis Josaphat, XXXII, 79.
Arnaldus Gasco seu Gascus , XXXIX, 87 ; XL, 88.
Arnaldus de Turre Rubea, magister militiæ Templi , XLII , 90.
Arnulfus, VII, 32; IX, 36.
Arnulfus [de Rohes] , patriarcha Hierosolymitanus ,1,21; VI , 30 ; XX , 49 ;
XLII, 90.
Arnulfus, Cusentinus archiepiscopus, XXXI, 74.
Arnulfus de Aria, maritus Mazelinæ , XX , 49.
Arrabi , cf. Henricus, Petrus.
Arsaia, monasterium juxta Antiochiam, LVII, 118.
Aschar, casale in territorio Neapolitano, VI, 29; XII, 37; XVIII, 45; XX VIII,
64 et 65 ; XXIX , 68 ; XXXIV, 81 ; XLIX , 102.
Asile , cf. Nicolaus de — .
Assir , casale Balduini Ramathensis , XII , 37.
Assisia , cf. Jacobus de — .
Astaldus, presbyter cardinalis Sanctæ Priscæ, XXX, 72; XXI, 78.
Ato juvenis de Maria , XXXIX , 87.
Aymarus de Cesarea , XLVI , 96.
Aymericus Chevart, XLVI, 96.
VI
Balduinus , Cesariensis archiepiscopus , cancellarius patriarchae Hierosolymi-
tani, XXIII, 56; XXIX, 70.
Balduinus , Sancti Georgii canonicus , XX , 49 et 50.
Balduinus, monachus Sancti Sepulcri, XVII, 44.
Balduinus 1, rex Hierosolymitanus, I, 22; V, 27; VI, 29; XVIII, 45 et 46;
XIX, 48; XX, 49.
Balduinus II, rex Hierosolymitanus, VII, 32; VIII, 33 ; IX, 35; X , 36; XII,
38; XV, 42; XVII, 44; XVIII, 45.
Balduinus III, rex Hierosolymitanus, XXVI, 60; XXIX , 67 ; XXX III, 80 ;
XXXIV, 81.
Balduinus IV, rex Hierosolymitanus, XXXVIII, 85.
Balduinus V, rex Hierosolymitanus, XLIII, 91.
Balduinus, cancellarius, XX, 49.
Balduinus Bubalus, vicecomes Neapolitanus, pater alterius Balduini, XXXIV,
82 ; XXXVI , 83 et 84.
Balduinus, filius Balduini Bubali, XXXIV, 82.
Balduinus, Ibelini, frater Hugonis, XXXII, 79.
Balduinus de Insula, XXIX, 70.
9
130
INDEX GENERALIS
Balduinus de Ramis, VI, 31 ; VII, 82; VIII, 34 et 35; XXVIII, 64; XLIX ,
101.
Balduinus de Sancto Abraham , VI, 31; VIII, 35; XIV, 41; XV, 42; XVII,
44; XVIII, 47.
Baleanus, XXVIII, 64.
Balianus, VII, 32.
Balianus , XIX , 48.
Balianus, miles, XV, 42.
Balianus de Bytiri, XXVIII, 64; XLIX, 101.
Balianus de Joppe, camerarius regis, XLIII, 92.
Balianus, Neapolis dominus, XLIII, 91,
Barda, armenus , XIV, 41.
Baresanus, frater Hugonis Ibelini , XXXII , 79.
Barisanus , constabularius Balduini II regis, XXIX, 70.
Barisanus seu Barianus, constabularius Joppensis , VI, 29; VIII, 33; XVIII,
47.
Baro Archerius , XV, 42.
Bartholomeus , archidiaconus Antiochenus, patriarchae Antiocheni vicarius,
LVII , 117.
Bartholomeus, canonicus Antiochenus , LIV, 112.
Basilius clericus, IX, 35.
Bathezim , cf. Beithbezim .
Baudement, cf. Andréas de Baldement.
Beffella, cf. Bethfella.
Beithbezim seu Bathezim ( Bethbesan , Guill. Tyr. 1. XI, cap. 12), casale Bal-
duini Ramatensis , XII, XXVIII, 64; XLIX, 101.
Belcha ( hodie EI Belka) territorium ultra flumen Jordanem , XVIII , 46.
Bellimontis abbas, quondam Beritensis episcopus , LI , 107.
Benedictus, Torpeiensis (?) episcopus, XXVI, 60.
Benevenutus (frater) de Ordine Pred. capellanus legati , LIV, 112.
Beritensis episcopus , cf. Bellimontis abbas.
Bernardi , cf. Petrus.
Bernardus, presbyter cardinalis Sancti Clementis, XXVII, 63.
Bernardus, episcopus Nazarenus, VI, 31 ; VII, 32; VIII, 35; X, 38; XI, 37;
XIX, 48; XXII, 54; XXIV, 56.
Bernardus, episcopus Sidoniensis , XXVI, 60.
Bernardus, abbas Sancti Pauli de Antiochia, XLIV, 92.
Bernardus, cantor, XXXVII , 85.
Bernardus, monachus S. M. de Josaphat , XXIII, 56.
Bernardus de Caco , XX , 50.
Bernardus de Cana , canonicus Nazarenus , XXXV, 83.
Bernardus Pelliparius , XXXIX , 87.
Bernardus Vaccarius seu Vacherius, XIV , 41 ; XXVI , 61.
Berticius, canonicus Nazarenus, LV, 115.
Bertramus, XXXV, 83.
Bessura, cf. Bethsura.
Bethalla , casale in confinio Cesareæ, VI , 30; VIII, 34; XVIII, 46; XXVIII,
64 et 65 ; XXIX , 65 ; XLIX , 101 et 102.
Bethamar seu Bethomar ( Beit Ummar; quære sub long. 35° 7' 20", lat. 31° 35'
in Van de Velde Palestinæ chorographia), casale in territorio Hierosolym \
tano , XVIII , 46 ; XXIX , 69 ; XLI , 88.
INDEX GENERALIS.
131
Bethencort, cf. Nicolaus de — .
Betheri seu Bytiri casale in territorio Neapolitano, XVIII, 46; XXVIII, 64 et
65; XXIX, 69; XLIX, 101 et 102.
Betheri, cf. Balianus de Bytiri.
Bethfella, casale in montanis, in territorio Tyri , XVIII, 46; XXVI, 60;
XXVIII, 65; XXIX, 69; XLIX, 101 et 102.
Bethleemitani episcopi , cf. Anselmus , Radulfus cancellarius regis , Rainerius,
Thomas.
Bethsan, casale in territorio Hierosolymitano, XII, 37; XVIII, 45; XXVIII,
64 et 65; XXIX, 68; XLIX, 101.
Bethsura , casale ultra flumen Jordanem, in territorio Belcha , a Pisello vice-
comite concessum, XVIil, 46; XXVIII, 65; XXIX, 68; XLIX, 102.
Bethsura et La, casalia ultra flumen Jordanem, in territorio Belcha a Romano
de Podio et uxore sua Richildi concessa, XVIII, 47; XXVIII, 65;
XXIX, 70; XLIX, 102.
Blois, cf. Gaufridus de — .
Boamundus, filius Boamundi I principis Antiocheni, III, 25.
Boamundus III, princeps Antiochenus, XLIV, 94.
Boamundus de Neapoli, XXXIX, 87.
Bonabulus, IV, 27.
Bonannus advocatus , LV, 115.
Boso, diaconus cardinalis, II, 23; III, 26.
Boso, S. Romanae Ecclesiae scriptor, XXVII, 63.
Brena , cf. Henricus de — .
Bria, cf. Drogo de — .
Brugo , XVI , 43.
Brumo, minor preceptor Hospitalis Alemannorum, XLVII, 99.
Bubalus, cf. Balduinus, Henricus.
Burdini , cf. Petrus.
Burellus , cf. Hugo.
Burio, casale, IV, 27.
Buris, cf. Guillelmus de — . *
Bytiri , cf. Betheri.
€
Caco, cf. Bernardus de — .
Cafran, cf. Gaufridus de — .
Cala, casale, XXXII, 79.
Calvus, cf. Petrus.
Camerarii regis, cf. Balianus de Joppe , Girardus, Johannes.
Campo, cf. Guillelmus de — .
Cana, cf. Bernardus, Giraudus de — .
Cancellarii regis, cf. Paganus , Petrus Lyddensis archidiaconus , Radulfus
episcopus Bethleemitanus , Radulfus Sidoniensis episcopus. — vices gerens ,
cf. Stephanus.
Capharabra, casale in territorio Sidonis, VI, 30; VIII, 34; XVIII, 46; XXVIII,
65; XXIX, 68; XLIX, 102.
Caphyria ( Keftrah ; quære sub long. 35° 5' 45" et lat. 31° 50' 40' ' in Van de
Velde chorographia), casale in territorio Ramatensi, VI, 30; VIII, 34;
XVIII, 46; XXVIII, 64; XXIX, 68; XLIX, 101.
132
INDEX GENERALIS.
Capreolus, cf. W.
Cardinales, cf. Aimericus, Albericus , Albertus, Anastasius , Anselmus, Ari-
bertus, Astaldus, Bernardus, Boso , Cencius seu Cynthius, Cono, Conradus,
Gerardus , Goizo , Gregorius, Grisogonus, Guido , Guillelmus, Henricus ,
Hubaldus, Hugo , Imarus , Ivo, Johannes, Jordanus, Julius, Landulfus ,
Littifredus, Manfredus, Martinus, Nicolaus, Octavianus, Oddo, Otto, Otto-
bonus, Petrus, Ricardus , Risus, Robertus, Rolandus , Romoaldus, Sennes,
Stephanus, Theodewinus, Thomas, Vassallus, Villanus.
Carnotensis , cf. Rogerius.
Casra, cf. Cassera.
Casracos, casale [in territorio Neapçlitano] haud longe ab Aschar situm, XXIII,
80; XXXIV, 81; XXXVI, 83.
Casresil, planicies, XXXIX , 86.
Casrielme, casale in territorio Tiberiadensi, VI, 30; VII, 32; VIII, 34 ; XVIII,
47; XXVIII, 65; XXIX, 69; XLIX, 101 et 102.
Cassel, cf. Eustachius de — .
Cassera, Casra seu Cassara ( Kesra\ quære sub long* 35° 17' 25" et lat. 32°
57' 40" in Van de Velde Palestinæ chorographia) , casale in montanis , in
territorio Acconensi, XII, 37; XVIII, 45; XXVIII, 64 et 65; XXIX, 68;
XLIX, 101 et 102.
Castrum novum Tyri, XLVI , 96.
Catanensis episcopus, cf. Angerius, Mauritius.
Catena qua ingressus in Acconensem portum prohibebatur, XLVII , 97.
Cava, cf. Guido de — .
Cavea, casale quondam Gumfredi de Turri, XXVIII, 64; XLIX, 101.
Cavea (aqua de), XXXVI, 83.
Cavis, cf. Gumfredus de — .
Cayphæ dominus, cf. Rohardus.
Cayphas , castrum , VI, 30 ; VIII, 34 ; XXVIII , 65 ; XLIX , 102.
Cayphas, cf. Manasses de — .
Cencius diaconus cardinalis, XXVII , 63.
Cephrie , casale deser\um datum a Rogerio , Ramatensi episcopo , consentiente
Sancti Georgii capitulo , XX , 49.
Cerisi , cf. Cheresio.
Cesarea , cf. Aymarus , Robertus , Thomas de.
Cesarienses archiepiscopi , cf. Balduinus , Ebremarus, Ervesius , Gaudentius,
Petrus. — archidiaconi , cf. Odo, Thomas — .
Chanay, cf. Johannes de — .
Chaorzos, cf. Otho de — .
Cheresio, cf. Ado, Richoldis , Warmundus.
Chevart, cf. Aymericus.
Chorat seu Lichorat, casale in montanis Toroni, VI, 30; VIII, 34; XVIII, 46,
XXVIII, 65; XXIX, 69; XLIX, 102.
Christianus Aldemeschinus, XXIII, 56.
Chrysogonus, presbyter cardinalis Sanctæ Praxed is , XXI, 53.
Chrysogonus , notarius sacri palatii , II , 23.
Clarernbaldus , vicecomes Acconensis , XXIX , 70.
Claromonte, cf. Hugo.
Clemens papa quartus , LVIII, 119.
Clin, vallis in territorio Hébron, XXIX, 69.
Clusura, casale prope Philinum , XXXI, 75.
INDEX GENERALIS.
133
Cocus, cf. Robertus.
Codman , cf. Gothman.
Colardus, procurator episcopi Acconensis, LV, 115.
Cono, cardinalis, Prenestinus episcopus, II, 23; III, 26.
Conradus, cardinalis, Sabinensis episcopus, XXI, 53; XXII, 54; XXV, 59.
Conradus Dessoen, miles Hospitalis Alemannorum, castellanus Montisfortis ,
XLVII , 98.
Constabularius Joppensis , cf. Barianus.
Constabularius regis, cf. Barisanus, Manasses, Symon.
Constancia , regis Francorum filia , uxor Boamundi I , principis Antiocheni ,
III , 25 ; XXXI , 76.
Constantini , cf. Thomas.
Constantinopolitanus patriarcha, cf. Thomas Marrocenus.
Constantinus, clericus, XX, 50.
Constantinus , Ramatensis episcopus , XXXV, 83.
Coradinus , Damascenus soldanus , app.
Corath , cf. Chorat.
Corbulio , cf. Herbertus de — .
Coste , cf. Adam.
Crehel , cf. Petrus de — .
Cremesi seu Crimisio, cf. Albericus, Petrus de — .
Creseca , cf. Petrus de — .
Crispini , cf. Robertus.
Cusentinus episcopus , cf. Arnolfus.
Cynthius , presbyter cardinalis Sancti Laurentii in Lucina , XXVIII , 67.
D
D. abbas Montis Oliveti, app.
Dalfin, Dalphym seu Daltim, casale Gumfredi de Cavis, I, 21 ; XII, 37; XLII,
90.
Dapifer regis , cf. Ranulfus.
Darchiboam seu Dargeboam , casale in territorio Hierosolymitano de feodo
Hugonis Joppensis comitis, XV, 42; XVII, 44; XVIII, 47; XXVIII, 64 et
65 ; XLIX , 101 et 102.
Delbos , cf. Galterius.
Dessoen , cf. Conradus.
Diaboli flumen , cf. Flumen Diaboli.
Domnapetra, cf. Guido de — . *
Drogo de Bria, V, 28.
Drogo de Melloto seu de Maloe , XIV, 41.
Dumo , cf. Tristagnus de — .
Durandus seu Durantus, monachus S. M. Vallis Josaphat, LIV, 112; LVII, 118.
Durannus , thesaurarius , XL , 88.
Durnay , cf. Erardus de — .
E
Ebrardus , magister Templi , XXIX , 70.
Ebremarus, Cesariensis archiepiscopus , VI, 31 ; XII , 38.
134
INDEX GENERALIS.
Edessensis comes, cf. Joscelinus , regis senescalcus.
Edricus seu Ydricus, dapifer, X, 36; XI, 37.
Eleazar miles, III, 24.
Eleazar de Mallevrer, XIII, 38 et 40; XXI, 52.
Elisabeth , filia Guidonis de Lusignan, uxor Humfridi III de Torone, XLI, 89.
Elisabeth, uxor Guidonis de Miliaco, VI, 29; VIII, 33.
Emma , filia Rogerii comitis Siciliæ et Calabriæ , III , 25.
Engelbertus Monachus, X, 36.
Erardus de Durnay, XLVI, 96.
Ermenjart , soror Hugonis Ibelini , XXXII , 79.
Ernaldus , cf. Arnaldus.
Ernaldus , pincerna , XX , 49.
Ernesius , cancellarius Hierosolymitani patriarchæ , XXVI, 60.
Ernulsius , canonicus Nazareth , XXXV, 83.
Ervesius , Cesariensis archiepiscopus , XXXV, 83.
Escar , cf. Guido , Johannes de — .
Eugenius papa tertius , XXV, 58 ; XXVII , 61 et 62.
Eustachius de Cassel, VI, 32.
Eustachius Granerius, VI, 29 et 31 ; VIII, 34 et 35; XII, 38; XVIII, 46.
F
F. abbas de Latina, app.
Facundus , prior de Latina , XIX , 49.
Ferri flumen seu Orontes, LVII, 118.
Ferricus, consanguineus Rainaldi , Antiocheni principis, XLI, 89.
Fimius (magister), III, 25.
Florentius, episcopus, Acconensis, LV, 115.
Flori , cf. Gilbertus, Johannes de — .
Flumen Diaboli, flumen super quod casale Soesme situm erat, VI, 29; VIII, 33.
Fontanellis seu Fontenei, cf. Radulfus de — .
Fraisnel, cf. Robertus.
Framerici terra, in territorio Joppensi, XVIII, 47; XXVIII, 65 ; XXIX, 70;
XLIX, 102.
Francigena, cf. Guido.
Franco loco, cf. Robertus de — .
Fredericus, Acconensis episcopus, XXXV, 83.
Fredericus, constabularius, X, 36; XI, 37.
Êretellus, cf. Rorgo.
Fulco, rex Hierosolymitanus, XX, 50.
Fulcherius, XII, 38.
Fulcherius, patriarcha Hierosolymitanus electus, XXVI, 60.
Funda, cf. Gislebertus de — .
Fuscoaldo, cf. Humfredus de — .
G
G. prior Sancti Gabrielis, IX, 35.
Gahit Meahel, homo in Sicilia, XXXI, 74.
Galat (hodie Galati Mamertino ), in Sicilia, provincia Pac tensi, XIII, 38 et 39.
INDEX GENERALIS. 135
Galgala seu Tymini , casale territorii Cayphæ situm in latere montis Carmeli,
VI, 30 ; XXVIII, 64; XLIX, 101.
Galileæ archidiaconus, cf. Adelelmus. — Cancellarius, cf. Rorgo Fretellus ,
Serio. — marescalcus, cf. Geraldus, Guillelmus. — Principes, Galterius cas-
tellanus Sancti Audomari, Guillelmus de Buris, Jocelinus.
Galterius (frater), Ord. Pred, capellanus legati, LI, 107; LII, 108; LIV, 112.
Galterius, subdiaconus, XVII, 44.
Galterius, monachus S. M. de Josaphat, XXIII, 56.
Galterius, marescalcus Hospitalis Alemannorum, XLVII, 98.
Galterius Delbos, XVI, 43.
Galterius Granerius, XV, 42.
Galterius de Guella, XXXIII, 81.
Galterius Mahumet, V, 28; VI, 32; XVIII, 46; XXIX, 69.
Galterius Malpini, XXXVIII, 86; XLIII, 92.
Galterius Provincialis, monachus S. M. de Josaphat, XXXII, 79.
Galterius , Sancti Audomari castellanus , princeps Galileæ , XXXIII , 80 ;
XXXVI, 84.
Galterius de Sepulcro, monachus Josaphat, XXXII, 79.
Garinus de Armonvilla, XXXII, 79.
Garmundus, cf. Warmundus.
Garnerius Alemannus, XLVI, 96.
Gasco seu Gascus, cf. Arnaldus.
Gaudentius, Cesariensis archiepiscopus, XVII, 44; XVIII, 47.
Gaufridus, Traynensis et Messanensis episcopus.
Gaufridus, abbas Templi Domini, XXIII, 55.
Gaufridus, thesaurarius Sancti Sepulcri, XXVI, 60.
Gaufridus de Blois, Joppensis decanus, XXXVIII, 86.
Gaufridus Bullionensis dux, II, 22 ; XVIII, 45.
Gaufridus de Cafran, XLVI, 96.
Gaufridus de Parentei, XIV, 41 ; XVII, 44; XVIII, 47.
Gaufridus, filius Radulfi de Septem Molis, XX, 49.
Gaufridus de Turs seu Turonensis, XXXVI, 84 ; XLIII, 92.
Gelduinus , abbas S. M. Vallis Josaphat, consanguineus regis Balduini II,
VIII, 33 ; XII, 37; XVII, 43; XVIII, 45; XLII, 90.
Gemail, casale Balduini Ramatensis, XII, 37; XXVIII, 64; XLIX, 101.
Georgius, pater Mariæ uxoris Radulfi militis, XXXII, 79.
Geraldus, cf. Gerardus.
Gerardus , presbyter cardinalis ac bibliothecarius sanctæ Romanæ Ecclesiæ ,
XXII, 55.
Gerardus, presbyter cardinalis Sancti Stephani in Cælio monte, XXVII, 63,
XXX, 72; XXXI, 78.
Gerardus, diaconus cardinalis Sanctæ Mariæ in Dominica, XXI, 53.
Gerardus, diaconus cardinalis Sanctæ Mariæ in Via Lata, XXX, 72; XXXI, 78.
Gerardus, patriarcha Hierosolymitanus, S. S. A. legatus, XLVII, 98.
Gerardus, Laodicensis episcopus, XXXIV, 81.
Gerardus , Tiberiadensis episcopus, XL, 87 et 88.
Gerardus, prior Sancti Sepulcri, VIII, 35; XII, 38.
Gerardus, camerarius regis, VI, 32.
Gerardus, marescalcus Galileæ, X, 36 ; XI, 37.
Gerardus de Helbecorth, XV, 42.
erardus Passerellus, XXVI, 61 ; XXXIV, 82.
136
INDEX GENERALIS.
Gerardus de Ridefort, Militiæ Templi senesealcus, XLII, 90.
Gervasius de Maletta, XIII, 40.
Gibelinus, patriarcha Hierosolymitanus, XIX, 48.
Gibellum (hodie Djebleh ), IV, 27.
Gibesward, cf. Guillelmus de — .
Giffarz, cf. Robertus.
Gilbertus, canonicus, XII, 38.
Gilbertus, canonicus Sancti Georgii, XX, 50.
Gilbertus, monachus Sancti Sepulcri, XVIT, 44.
Gilbertus, laïcus, XX, 50.
Gilbertus Alvernus, frater Ord. Pred., LVII, 118.
Gilbertus Arayl, magnus preceptor Templi, XLII, 90.
Gilbertus de Flori, Acconensis vicecomes, XLIII, 92.
Gilbertus de Funda, XXXIV, 82; XXXIX, 87.
Gilbertus Nucius, XXXVI, 84.
Ginoctus, LIII, 109.
Giraudus, XXXV, 83.
Giraudus, marescalcus, XVI, 43.
Giraudus de Cana, XXXV, 83.
Girbertus, cf. Gilbertus.
Girvis, cf. Radulfus de.
Gislebertus, cf. Gilbertus.
Gocelinus, cf. Jocelinus.
Goizo, presbyter cardinalis Sanctæ Ceciliæ, XXI, 53.
Golafres, cf. Johannes.
Gorrando, cf. Hugo de — .
Gordum (hodie EI Ghor ), vallis Jordanis territorium, V, 28; XXIX, 69.
Gormundus, cf. Warmundus.
Gosbertus, monachus Sancti Sepulcri, XVII. 44.
Gothman, cf. Johannes.
Granerius, cf. Eustachius, Galterius.
Gregorius, cardinalis episcopus Sabinensis, XXX, 71 ; XXXI, 77.
Gregorius, cardinalis episcopus Terracinensis, II, 23; III, 26.
Gregorius, presbyter cardinalis tituli Calixti, XXI, 53 ; XXV, 59; XXVII, 62;
XXVIII, 66.
Gregorius, presbyter cardinalis Sancti Chrysogoni, II, 23; III, 62.
Gregorius, diaconus cardinalis Sancti Angeli, XXVII, 63; XXVIII, 67.
Gregorius, diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bacchi, XXI, 53; XXII ,
54; XXV, 59.
Grisogonus, cf. Chrysogonus.
Gualo, XIV, 4L
Guarnerius, comes, XVIII, 45.
Guarnerius, homo ligius domini Scandalionis, LV, 115.
Guermondus, cf. Warmundus.
Guella , cf. Galterius de — .
Guibertus, lampadum accensor, IX, 35.
Guibertus, celerarius, XXXVII, 85.
Guido, presbyter cardinalis, XXI, 53.
Guido, presbyter cardinalis S. Chrysogoni, XXVIII, 66; XXX, 71 ; XXXI, 77 .
Guido, presbyter cardinalis Pastoris, XXVII, 62; XXX, 72; XXXI, 78.
Guido, diaconus cardinalis, XXII, 55.
INDEX GENERALIS. 137
Guido, diaconus cardinalis Sanctae Mariæ in Porticu, XXVII, 63; XXVIII, 67;
XXX, 72; XXXI, 78.
Guido, diaconus cardinalis SS. Cosmæ et Damiani, XXV, 59.
Guido, abbas S. M. Vallis Josaphat, XX, 50; XXII, 54; XXIII, 55; XXVI,
60; XXVII, 61 ; XXVIII, 63 et 64; XXIX, 68; XXX, 71; XXXI, 72.
Guido, diaconus, XVII, 44.
Guido, monachus, XL, 88.
Guido, scriba , XXXIV, 82.
Guido de Cava, XVI, 43.
Guido de Escar, XXXIX, 87.
Guido de Domnapetra, XV, 42.
Guido Francigena, filius Guidonis de Miliaco, XLI, 88.
Guido de Milliaco , V, 28; VI, 29; VIII, 33 et 35 ; XVIII, 46; XIX, 48;
XXVIII, 64, XXIX, 69; XLI, 88.; maritus Elisabeth.
Guido Nucius, XXXVI, 84.
Guido de Puteolo, XV, 42.
Guido Raicius de Neapoli, XLIII, 91.
Guillelmus, S. R. Ecclesiæ cardinalis vicecancellarius , XLIX, 105.
Guillelmus, diaconus cardinalis S. Eustachii, XLIX, 48.
Guillelmus, patriarcha Hierosolymitanus, XIX, 48; XX, 49; XXIII, 55,
XXIV, 57.
Guillelmus, archiepiscopus Nazarenus, XVI, 43; XXIV, 56.
Guillelmus, archiepiscopus Tyrensis, XVII, 44; XVIII, 47.
Guillelmus, episcopus Messanensis, XIII, 40.
Guillelmus, abbas S. M. Vallis Josaphat, LIV, 111.
Guillelmus, prior S. Sepulcri, XVII, 43 ; XVIII, 47.
Guillelmus, subcentor S. Sepulcri, XII, 38.
Guillelmus, subprior, XXXVII, 85.
Guillelmus, cellerarius S. M. Vallis Josaphat, XXXII, 79.
Guillelmus, dapifer Templi, XVII, 44.
Guillelmus, dux Apuliæ, III, 25.
Guillelmus, marescalcus regis, XXXIII, 80.
Guillelmus, marescalcus Tiberiadis, XXXIII, 80.
Guillelmus, nepos Guillelmi de Buris, XIV, 40; XVI, 43; XXXV, 83.
Guillelmus, laïcus, nepos Guillelmi patriarchae Hierosolymitani, XX, 50.
Guillelmus de Buris, V, 27 ; VI, 29; VII, 32; VIII, 35; IX, 35; X, 36; XI, 37;
XIV, 40; XVI, 42; XVIII, 47 ; XIX, 48; XXIX, 57; XXIX, 69; XXXV, 83.
Guillelmus de Campo, notarius, LI, 107; LII, 109.
Guillelmus de Gibesward, XXXV, 83.
Guillelmus Lovelle, clericus, XXXVIII, 85.
Guillelmus Mansellus, LVII, 118.
Guillelmus de Melfia, LVII, 118,
Guillelmus Petri, notarius, LVII, 118.
Guillelmus de Porta, LIII, 109.
Guillelmus de Sancto Amando, XXXII, 79.
Guillelmus de Sicilia, monachus, XXXIX, 87.
Guillelmus de Tieta, XXXIX, 87.
Guillelmus Thuroldi, canonicus S. Georgii, XX, 50.
Guillelmus de Vendôme, XLI, 89.
Guillibertus, cf. Gilbertus.
Guismundus de Siccavilla, XIII, 40.
138
INDEX GENERALIS.
Gumbaldi, cf. Petrus.
Gumfredi de Cavis decima, I, 21.
Gumfredus de Turri, XXVIII, 64; XLIX, 101.
Gunterius, prior Montis Syon, XXXV, 83.
Guyraldus subdiaconus, XVII, 44.
Hago, consanguineus Reginaldi principis Antiocheni, XLI, 89.
Haymo, vices gerens fratris Hermanni magistri Hospitalis Alemannorum,
XLVII, 97.
Helbecorth. cf. Gerardus de — .
Helgotus, XX, 50.
Helias, nepos Willelmi de Buris, XIV, 40 et 41.
Helias Poeras, XIII, 39 et 40.
Heluisa, mater Hugonis Ibelini, XXXII, 79.
Hemma, comitissa, filia Rogerii magni comitis Siciliæ, uxor Radulfi, XXXI, 76.
Henricus, presbyter cardinalis tituli SS. Nerei et Achillei , XXX , 72; XXXI,
78.
Henricus, Nazarenus episcopus, LV, 1 12.
Henricus, Neocastrensis episcopus, II, 23.
Henricus, prior Montis Oliveti, XVII, 44; XXIII, 55.
Henricus, castellanus Joppe, XXXVIII, 86.
Henricus, marchio , XXI , 52.
Henricus, Siciliæ comes, XXXI, 73 et 74.
Henricus, Trecensium comes, XLIV, 94.
Henricus Arrabi, XXXII, 79.
Henricus de Brena, VII, 33.
Henricus Bubalus, filius Guidonis de Miliaco, XLI, 88.
Henricus Magnus, XXXII, 79.
Henricus de Pluiose , miles Hospitalis Alemannorum, XLVII, 99.
Heraclius, patriarcha Hierosolymitanus, XLII, 90.
Herbertus, episcopus Tiberiadensis, XXXV, 83.
Herbertus de Corbulio, X, 36; XI, 37.
Herbertus de Insula, XIV, 41.
Herberti de Pazi casale, XXVI, 60.
Hermannus de Salza, magister Hospitalis Alemannorum, XLVII, 97.
Hierosolyma civitas, cf. Judearia.
Hierosolymitani archidiaconi, cf. Amelius. — Castellani, cf. Rohardus. — Pa-
triarchae, cf. Albertus, Amalricus, Arnulfus de Rohes, Fulcherius, Gerardus,
Gibelinus, Guillelmus, Heraclius, Nicolaus, Stephanus, Warmundus. —
Reges, cf. Amalricus, Balduinus, Fulco, Johannes. — Reginæ, cf. Adalasia,
Milesendis. — Regni procurator , cf. Ramundus III , Tripolitanus comes. —
Vicecomites, cf. Anschetinus, Paganus de Uch.
Holmundus, XXXII, 79.
Hospitale S. Johannis Hierosolymitani , cf. S. Johannis Hospitalis Alberga in
Accon,
Hubaldus, presbyter cardinalis S. Crucis in Jérusalem, XXVIII , 66; XXX,
72 ; XXXI, 77.
Hubaldus, presbyter cardinalis S. Praxedis, XXVII, 62; XXX, 71 ; XXXI, 77.
INDEX GENERALIS.
139
Hubaldus, diaconus cardinalis S. Mariæ in Via Lata, XXI, 53.
Hubertus de Paceo sive de Patci, XII, 37; XXIX, 69 ; XLIX, 102.
Hubertus Taporum, LIII, 109.
Hugo, cardinalis, Ostiensis episcopus, XXVIII, 66.
Hugo (frater), presbyter cardinalis S. Sabinæ, XLIX, 104.
Hugo, Nazarenus episcopus, app.
Hugo, abbas 8. M. Vallis Josaphat , 1 , 21 ; II , 22; III , 24; V, 28 ; VI, 29 ;
XIX, 47; XLII, 90.
Hugo, prepositus Sancti Sepulcri, XVII, 44.
Hugo, canonicus Sancti Georgii, XX, 50.
Hugo, clericus.
Hugo, filius Ivonis, XIV, 41.
Hugo Burellus, XIV, 41.
Hugo de Claromonte, III, 25 , XXI, 51 ; XXXI, 75.
Hugo de Gorrando, XXXIX, 87.
Hugo de Ibelino, XXIX, 70 ; XXXII, 79 ; frater Stephaniæ.
Hugo II Joppensis dominus, filius Hugonis de Puteolo , VIII, 35 ; XV, 42;
XVIII, 47.
Hugo de Peans, XII, 38.
Hugo, frater Gaufridi de Septem Molis, XX, 49.
Hugo, Trecensium comes, XVII, 44.
Hugolinus Romanus, LI, 106; LII, 108; LIV, 110; LV, 113.
Humbertus Acoi, XLII, 90.
Humfredus de Fuscoaldo, XXI, 51 ; XXXI, 74.
Humfridus I de Torone, V, 28.
Humfridus II de Torone, constabularius regis, XXXIII, 80; XXXVI, 84, pa-
ter Humfridi.
Humfridus III de Torone, filius Humfridi II et Stephaniæ, XXXVI, 84; ma-
ritus Elisabeth filiae Guidonis de Lusignan, regis Hierosolymitani, XLI, 89.
I
Ibelino, cf. Balianus, Ermenjart, Hugo, Johannes, Jordanus de — .
Imarus, cardinalis episcopus Tusculanensis, XXVII, 62 ; XXVIII, 66.
Innocentius papa secundus, XX, 50 ; XXI , 50; XXII, 54.
Insula, cf. Balduinus, Herbertus de — .
Iterii, cf. Radulfus.
Iterius, burgensis Hierosolymitanus pater Roberti, XXIII, 56.
Ivo, presbyter cardinalis S. Laurentii in Damaso, XXI, 53.
J
J., Montis Sion abbas, app.
J., officialis legati, LV, 113.
Jacob, clericus, XX, 20.
Jacobus, prior ecclesiæ S. M. de Josaphat in Accon, LIII , 110.
Jacobus abbas S. M. de Josaphat, LVII . 117.
Jacobus de Assisia, LV, 113 et 114.
140
INDEX GENERALIS.
Jacobus de Sancto Quintino, clericus domini Papæ, LV, 115.
Jamarvara, casale territorii Hébron, situm in valle de Clin (Kh. Jamruhrah.
quære sub long. 34° 58' 30", et lat. 31° 35' 30", in Van de Velde Palestinæ
chorographia), XVIII, 46; XXVIII, 65 ; XXIX, 69 ; XLIX, 102.
Januenses, LI, 107.
Jerraz, casale territorii Gordi a Guillelmo de Buris concessum, V, 28 ; XVIII,
46; XXVIII, 65; XXIX, 69 ; XLIX, 102.
Jocelinus, XXIX, 70.
Jocelinus III, comes Edessensis, senescalcus regis, XLIII, 92.
Jocelinus, princeps Tiberiadis, V, 28; VI, 29 et 30; VII, 32; VIII, 34 ; XVIII,
47; XIX, 48.
Johannes, XXIII, 56.
Johannes , presbyter cardinalis SS. Johannis et Pauli tituli Pamachii ,
XVIII, 67.
Johannes, presbyter cardinalis S. Laurentii in Damaso, XXVII, 63.
Johannes, presbyter cardinalis S. Laurentii in Lucina, XLIX, 102.
Johannes, presbyter cardinalis SS. Silvestri et Martini, XXVIII, 67; XXX, 72;
XXXI, 78.
Johannes, diaconus cardinalis ac bibliothecarius, II, 23; III, 26.
Johannes, diaconus cardinalis S. Mariæ Novæ. XXVII, 63.
Johannes, diaconus cardinalis S. Nicolai in Carcere Tulliano, XLIX, 105.
Johannes, diaconus cardinalis SS. Sergii et Bacchi, XXVII, 63; XXVIII, 67 ;
XXX, 72 ; XXXI, 78.
Johannes, Paneadensis episcopus, XXXV, 83.
Johannes , Tyrensis archidiaconus, XXVI, 60.
Johannes, abbas S. M. Vallis Josaphat, XL, 87 et 88.
Johannes, subprior S. M. de Josaphat, XXIII, 56; XXXII, 79.
Johannes, monachus S. M. de Josaphat, scriptor, XXXIII, 56.
Johannes, monachus S. M. de Josaphat, XXXII, 79; XXVII, 85.
Johannes, capellanus Acconensis episcopi, LV, 115.
Johannes, camerarius regis, VII, 32.
Johannes, castellanus, XLI, 89.
Johannes, filius Georgii, frater Mariæ, XXXII, 79.
Johannes Allobrox, XVI, 43.
Johannes de Amudeo, LXIII, 109, 110.
Johannes de Brena, rex Hierosolymitanus, XLVI, 95, app.
Johannes de Chanay, XLVII, 97.
Johannes de Escar, monachus XXXIX, 87.
Johannes de Flori, XLVI, 96.
Johannes Golafres, XX, 50.
Johannes Gothman seu Codman, VI, 31 ; XIV, 41.
Johannes de Lentino, advocatus, LIV, 112.
Johannes de Parisio, XXIII, 56.
Johannes de Paternone, monachus S. M. de Josaphat, XXIII, 56.
Johannes Tortus, vicecomes Acconensis, XLVI, 96.
Johannes Vaccarius, XXXIV, 82.
Johannes de Valenciennes, XXXIV, 82.
Johannes Yspanus (frater), Ord. Pred., LVII, 118.
Joppe castro (capellae in), cf. Sanctæ Crucis et Sancti Laurentii capellæ.
Joppe, cf. Balianus, Rohardus de — .
Joppenses comités, cf. Amalricus, Hugo.
INDEX GENERALIS. 141
Joppensis castellanus, cf. Henricus. — Constabularius , cf. Barisanus. — De-
canus, cf. Gaufridus de Blois.
Jordanus, presbyter cardinalis Sanctae Suzanuæ, XXVII, 63; XXVIII, 67.
Jordanus, canonicus, XXXVII, 85.
Jordanus, canonicus Sancti Georgii, XX, 50.
Jordanus de Ibelino, XXXII, 79 .
Josaphat (S. M. Vallis) ecclesia, I, 21. — ecclesia in Accon, LUI, 109 et 110.
— Hospitale, V, 28, XIX, 47 et 48. — Abbates, cf. Adam, Gelduinus, Guido,
Guillelmus , Hugo , Jacobus , Johannes , Petrus, Radulfus. — Priores , cf.
Guillelmus, Paganus, Stephanus. — Prior in Accon, Jacobus. — Subprio-
res, cf. Johannes, Paganus. — Cellerarius, cf. Guillelmus, — Elemosinarius,
cf. Petrus. — Gubernator hospitalis, cf. Acelinus, — Sacrista, cf. Arnaldus.
— Monachi, cf. Alardus, Arduinus, Arnaldus, Bernardus, Durandus, Galte-
rius , Galterius de Sepulcro, Johannes, Johannes de Paternone, Nicolaus,
Osmundus, Paganus, Robertus, Robertus de Am, Petrus Gumbaldi , Petrus
de Syloe, Stephanus, Stephanus Francigena, Theobaldus de Forneriis.
Joscius, Acconensis episcopus, XL, 87.
Judearia, pars urbis Hierosolymæ, XVII, 43.
Julius, presbyter cardinalis Sancti Marcelli, XXX, 72 ; XXXI, 78.
R
Kaissareth, casa le, XL VII, 97,
JL
La, casale in terra Belcha, ultra flumen Jordanem, XVIII, 47; XXVIII, 65;
XIX, 70 ; XLIX, 102, cf. Bethsura et La.
Laficara, cf. Rogerius de — .
Lahaix, cf. Simon de — .
Laipoficum, locus extra muros Tarenti, XXXI, 76.
Laitot, cf. Robertus de — .
Lambertus, VI, 29; VIII, 33 ; XXII, 79.
Lambertus, cliens Willelmi de Buris, XVIII, 46 ; XXIX, 69.
Landulfus, cardinalis, Beneventanus archiepiscopus, II, 23 ; III, 26.
Laodicensis episcopus, cf. Gerardus.
Latina (S. M. de) abbas anonymus, XVIII, 47. — Abbates, cf. F., Reginaldus,
Richardus. — Priores, cf. Albertus, Facundus.
Lavedon, gastina in partibus Antiochiæ, LVII, 117.
Lebebie, casale, LVIII, 118.
Lemovicensis, cf. Petrus.
Lentino, cf. Johannes de — .
Léo, XL, 88.
Letardus, Nazarenus archiepiscopus, XXXV, 82 ; XL, 87.
Letardus, vicecomes, XVIII, 46.
Lichorat, cf. Chorat.
Ligio, Legio seu Ligium ( El-Leijun quære sub long. 35° 12', et lat. 32° 34' 40'',
in Van de Velde Palestinæ chorographia) casale in Galilea, IX, 36; X, 36;
XVIII, 46; XXIX, 69; XXXV, 82; LV, 112; LVI, 116. — Ligionis ecclesia,
XXII, 54; XXIV, 56; XXV, 58; XXVIII, 64; XXX, 71; XLIX, 101.
142
INDEX GENERALIS.
Littifredus, cardinalis tituli Vestinæ, XXI, 53.
Lovelle, cf. Guillelmus.
Lutolf, preceptor Hospitalis Alemannorum, XLVIII, 98.
Lyddensis archidiaconus, cf. Petrus cancellarius regis.
M
Machoz, casale in territorio Ascalonis ab Hugone Joppensi domino concessum,
XVIII, 47; XXVIII, 65; XXIX, 69; XLIX, 102.
Magnus, cf. Henricus.
Mahumeria Ramatensis, VI, 30; VIII, 34.
Mahumet, cf. Galterius.
Mahus, gastina casalis Kaissareth, XLVII, 97.
Maledoctus, cf. Radulfus.
Maletta, cf. Gervasius de — .
Malgastel, cf. Thomas de — .
Malle vrer, cf. Eleazar de — .
Maloe, cf. Drogo de Melloto.
Malpini, cf. Galterius.
Malus Socius, flumen in Sicilia, XXXI, 74.
Manasses, constabularius regis, XXVI, 61.
Manasses de Cayphas, VI, 30 ; VIII, 35.
Manfredus, presbyter cardinalis Sanctæ Savinæ, XXV, 59; XXVIII, 66;
XXX, 71 ; XXXI, 77.
Mansellus, cf. Guillelmus.
Marescalcus regis, cf. Guillelmus, Sada.
Maria, uxor Radulfi militis, XXXII, 79.
Maria, cf. Ato de — .
Martinus, presbyter cardinalis Sanctæ Ceciliæ, XXXII, 54.
Martinus Nazarenus interpres (?), IX, 35.
Martinus de Taphilia, XXXIX, 87.
Marturana, oppidum in Sicilia, XXI, 51, XXXI, 74.
Mattheus Anglicus, monachus, XXIX, 87.
Maula, locus Galileæ, X, 36.
Maumechet, cf. Galterius Mahumet.
Mauritius, Catanensis episcopus, XXI, 52.
Maurus, abbas Templi Domini, app.
Mazariensis episcopus, cf. Stephanus.
Mazelina, filia Radulfi de Septem Molis, uxor Arnulfi de Aria, XX, 49.
Medan seu lacus Phiala, verus fons Jordanis, XIV, 40.
Melfia, cf. Guillelmus de — .
Melia, cf. Robertus de — .
Melloto, cf. Drogo de — .
Mensor, villanus, XLIIl, 91.
Merdic, casale in principatu Antiocheno, IV, 27.
Meschium, casale a Pisello Hierosolymitano vicecomite concessum, XVIII, 46;
XXVIII, 65; XXXIX, 68; XLIX, 102.
Mesdedule, gastina in territorio Neapolitano, XLIIl, 91.
INDEX GENERALIS.
143
Messana civitas, XXI, 52.
Messanensis episcopus, cf. Guillelmus.
Messepe, casale in Sicilia versus Paternonum, XXXI, 73.
Mezera, Mezerech seu Meseraz, casale quondam de possessione regali, 1 , 21;
XIII, 37; XLII, 90.
Milisendis, regina, XXVI, 60; XXXIII, 80; XXXIV, 81 ; XXXVI, 83.
Milo, camerarius, XX, 49.
Milliaco, cf. Guido de — .
Monacus, cf. Engelbertus.
Moneta, cf. Terricus de — .
Mons Altus, oppidum in parrochia Cosentina, XXI , 51; XXXI, 74.
Mons Bethericus, VI, 30; XVIII, 34.
Mons Gaudii (Sanctus Samuel), VI, 29; VIII, 34.
Mons Olivetus, abbatia, XXIII, 55. Montis Oliveti abbas , cf. D. — Prior,
cf. Henricus.
Mons Syon, abbatia. Montis Syon abbas, cf. J. — Priores, cf. Arnaldus, Gun-
terius. — Canonicus, cf. Stephanus.
Mons Thabor, abbatia. Montis Thabor abbas, cf. Andréas.
Monte Barro, cf. Andréas.
Monte Gisardo, cf. Rainaldus de — .
Monte Regali , cf. Paganus de — .
Montis Regalis dominus, cf. Reginaldus. — domina, cf. Stephania.
Moyses, subdiaconus, XVII, 44.
N
Nas, cf. Ranfredus de — .
Naza, cf. Rogerius de — .
Nazarenæ ecclesiæ capellanus, cf. R.
Nazareni archiepiscopi et episcopi, cf. Bernardus , Henricus, Hugo, Letardus,
Robertus, Willelmus. — Canonici, cf. Bernardus de Cana, Berticius, Ernul-
sius, Odo, Sanson, Tetbaldus, Stephanus prior canonicorum. — Thesaurarii,
cf. Durannus, Pontius.
Neapoli, cf. Boamundus, Reinerius, Rohardus, Stephanus de — .
Neapolitani domini, cf. Balianus, Philippus.
Neapolitani vicecomites, cf. Amalricus, Balduinus, Ulricus.
Neapolitanum concilium, VIII, 34.
Neocastrensis episcopus, cf. Henricus.
Nicolaus, cardinalis episcopus Albanensis, XXVII, 62.
Nicolaus, patriarcha Hierosolymitanus, LIX, 120.
Nicolaus, prior Sancti Sepulcri, XXXV, 83.
Nicolaus, capellanus Stephaniæ, Montis Regalis dominæ, XLI, 89.
Nicolaus, monachus S. M. de Josaphat, LVII, 118.
Nicolaus de Asile, XIII, 39.
Nicolaus de Bethencort, XLII, 90.
Nicolaus de Panormo, scriba, LV, 115.
Nicolaus de Sancto Germano, notarius, LIII, 109 et lll ; LIV, 112,
Nigella, cf. Theobaldus de.
Normandus, XX, 50.
Nucius, cf. Gilbertus, Guido.
144
INDEX GENERALIS.
O
Octavianus, presbyter cardinalis S. Ceciliæ, XXVII, 63; XXVIII, 67.
Octavianus, diaconus cardinalis S. Mariæ in Via Lata, XLIX, 105.
Odo, cardinalis Tusculanensis episcopus, XLIX, 104.
Odo, diaconus cardinalis S. Nicolai in Carcere Tulliano, XXX, 72; XXXI, 78.
Odo, Cesariensis archidiaconus, XII, 38.
Odo, abbas, XII, 41.
Odo, Nazarenus canonicus, XXXV, 83.
Odo de Sancto Amando, XXXIII, 81.
Oescar, cf, Aschar.
Opizo, Antiochenus patriarcha, LVII, 117.
Orio, cf. Adam de — .
Orricus, cf. Ulricus.
Oschi, casalein principatu Antiocheno, IV, 27.
Osmundus, monachus S. M. Vallis Josaphat, XXI, 50.
Otho de Chaorzos, miles Templarius, XLII, 90.
Otto de Risberge, XXXIII, 81.
Otto, diaconus cardinalis S. Georgii ad Velum Aureum, XXI, 53; XXII, 55;
XXV, 59 ; XXVII, 63 ; XXVIII, 67.
Ottobonus, diaconus cardinalis S. Adriani, XLIX, 105.
P
Paganus, prior S. M. Vallis Josaphat, XIII, 40.
Paganus, subprior S. M. Vallis Josaphat, XXVI, 61.
Paganus, monachus S. M. Vallis Josaphat, XXI, 50.
Paganus, canonicus, XXXVII, 85.
Paganus, cancellarius regis, V, 28 ; VIII, 35.
Paganus de Monte Regali, XIV, 41.
Paganus de Rohais, XXXII, 79.
Paganus de Uch, vicecomes Hierosolymitanus, XXIX, 70.
Paneadensis episcopus, cf. Johannes.
Panormo, cf, Nicolaus de — .
Papæ, cf. Adrianus, Alexander, Anastasius, Clemens , Eugenius , Innocentius,
Pascalis, Urbanus.
Parentea, cf. Anselmus, Gaufridus de — .
Parisio, cf. Johannes de — .
Pascalis papa II, II, 22 et 23; III, 24 et 26.
Passerellus, cf. Gerardus.
Patci, cf. Hubertus de Paceo.
Paternonum , urbs Siciliæ in provincia Catanensi , XXI , 52 ; XXII , 54 ;
XXX, 71.
Paternono, cf. Johannes de — .
Patingiis, cf. Radulfus de — .
Patriarcha Antiochenus, cf. Opizo.
Patriarcha Constantinopolitanus, cf. Thomas Marrocenus.
v
INDEX GENERALIS,
145
Patriarchae Hierosolymitani, cf. Albertus , Amalricus, Arnulfus de Rohes,
Fulcherius, Gerardus, Gibelinus, Guillelmus, Heraclius, Nicolaus, Stephaniis,
Warmundus.
Pazi, cf. Herbertus de Paceo.
Peans, cf. Hugo de — .
Pelliparius, cf. Bernardus .
Peregort, cf. Petrus de — .
Pesellus, XXIX, 70.
Perronus Pisanus, LIV, Il l.
Petrus, presbyter cardinalis tituli Pastoris, XXI, 53.
Petrus, Cesariensis archiepiscopus, XL VII, 98, app.
Petrus, Tyrensis archiepiscopus, XXIX, 70.
Petrus, archidiaconus Lyddensis, cancellarius regis, XLIII, 92.
Petrus, abbas S. M. Vallis Josaphat, XXXVIi, 84, LVI ; 116.
Petrus, prior S. Sepulcri, XXVI, 60.
Petrus, elemosinarius S. M. Vallis Josaphat, XXXII, 79.
Petrus, capellanus Hugonis Ibelini, XXXII, 79.
Petrus, frater Ulrici, Neapolitani vicecomitis, XVIII, 47.
Petrus, senescalcus, XLI, 89.
Petrus, vicecomes, XX, 50.
Petrus de Ani, monachus S. M. Vallis Josaphat, XXXII, 79.
Petrus Arrabi, XXXII, 79.
Petrus Barchinonensis, subprior S. Sepulcri, XVII, 44.
Petrus Bernardi, monachus S. Sepulcri, XVII, 44.
Petrus Burdini, burgensis Hierosolymitanus, XXIII, 56.
Petrus Calvus, monachus S. Sepulcri, XVII, 44.
Petrus Cementarius, XXXII, 79.
Petrus de Crehel , XVI, 43.
Petrus deCreseca, XXXVIII, 86.
Petrus de Crimisio, X, 36; XI, 37.
Petrus Gumbaldi, monachus S. M. Vallis Josaphat, XXIII, 56; XXVI, 61.
Petrus Lemoviceasis , XX , 49.
Petrus de Peregort, XXXII, 79.
Petrus de Sancto Lazaro , monachus , XXXIX , 87.
Petrus de Syloe (frater) monachus S. M. Vallis Josaphat, XXXII, 79.
Phemiâ, abbatissa S. Lazari de Antiochia, LVII, 117.
Philippus , decanus Acconensis , LI , 107 ; LII , 109.
Philippus, Neapolitanus dominus, XLI, 88.
Philippus Augustus, rex Francorum, app.
Pisani, LI, 107.
Piseilus, vicecomes Hierosolymitanus, V, 28; Vl, 32; VII, 33; XVIII , 46.
Piselius Rex , XXXII , 79.
Piata Petra, terra secus viam quæ ducit ad flumen a canonicis S. Sepulcri
concessa, XV1I,44; XLIX, 101.
Pluiose, cf. Heuricus de — .
Pincerna regis , cf. Robertus Crispini.
Pinkeni, cf. Robertus de — .
Podio , cf. Romanus de — .
Poeras, cf. Helias.
Pomaria, cf. Rogerius de — .
Poncius, thesaurarius Nazarenorum canonicorum, XXXV, 83.
10
146
INDEX GENERALIS.
Poncius Tholosensis, burgensis Hierosolymitanus, XXIII, 56.
Porta, cf. Guillelmus de — .
Porta Sidoniensis apud Tyrum , XLVI , 96.
Pulicorium , locus Siciliae , III , 25.
Puteolo, cf. Guido de — .
R
R. Acconensis decanus, LV, 115.
R. capellanus Nazarenæ ecclesiæ, IX, 35.
Radulfus, XIV, 41.
Radulfus, Bethleemitanus episcopus, cancellarius regis, XXVI, 61 : XXIX ,
70; XXXIII, 81; XXXVII, 84.
Radulfus, Sidoniensis episcopus, cancellarius regis, XLVI, 96.
Radulfus, abbas S. M. Vallis Josaphat, XL VII, 97 et 98, app.
Radulfus , diaconus, XVII , 44.
Radulfus , miles , XXXII , 78.
Radulfus , vir nobilis, XXI , 51.
Radulfus AHensis, I, 21; VI, 29 ; VIII , 34.
Radulfus de Fontenei seu de Fontenellis, VI, 31 ; VII , 32; VIII , 35 ; XV, 42.
Radulfus de Girvis, XXXVI. 84.
Radulfus Iterii de Jérusalem , XLIII , 92.
Radulfus Maledoctus, XXXI, 75.
Radulfus de Patingiis, XXIX, 70.
Radulfus de Septem Molis, XX , 49.
Radulfus de Ysiaco, XVI, 43.
Rahel , XXXII , 79.
Raicius , cf. Guido.
Raimundus III, Neapolis comes, procurator regni , XLIII . 91.
Rainaldus, seu Reginaudus , XXXV, 83.
Rainaldus abbas , XIII , 40.
Rainaldus abbas de Latina, XXXV, 83.
Rainaldus, burgensis Hierosolymitanus, XXIII, 56.
Rainaldus , frater Amalrici Neapolitani vicecomitis , XXXIX , 86.
Rainaldus de Monte Gisardo, XLIII , 92.
Rainaldus de Monte Regali quondam princeps Antiochenus , XLI , 88; XLII ,
90; XLIII, 92, maritus Stephaniæ.
Rainaldus de Tirone, XXI, 52; XXXI, 74.
Ramatensis episcopus, cf. Rogerius.
Ramatensis , cf. Thomas.
Ramis, cf. Balduinus de — .
Ranfredus de Nas , XXXI , 74.
Ranulfus, XII, 38.
Ranulfus , dapifer regis, XXXVIII , 86.
Reginaldus , cf. Rainaldus.
Reinerius , Bethleemitanus episcopus, app.
Reinerius , Sebastensis episcopus, XXXV, 83.
Reinerius, clericus Acconensis, LV, 115.
Reinerius de Neapoli, XXXVI, 84.
Reinerius de Turre , XLIII , 92.
Rex , cf. Pisellus.
INDEX GENERALIS.
147
Ricardus , cardinalis episcopus Albanensis, II, 23 ; III , 26.
Ricardus, diaconus cardinalis S. Angeli, XLIX , 104.
Ricardus, abbas Latinæ , XVII, 44.
Ricardus , canonicus , XXXVII , 85.
Ricardus , diaconus , XVII , 44.
Ricardus Senescalcus , III, 25; XXI, 51.
Richildis seu Richoldis, uxor Adonis de Cheresio, mater Warmundi , VI , 30;
VIII, 34; XVIII, 46.
Richildis , uxor Romani de Podio , XVIII , 47.
Ricolus , X, 36; XI, 37.
Ridefort, cf. Girardus de—.
Risberge, cf. Ottho.
Risus , cardinalis , archiepiscopus Barensis , II , 23; III, 26.
Robertus , presbyter cardinalis, S. R. E. cancellarius, XXV, 59.
Robertus , secundus Nazarenus archiepiscopus, XXIV, 56, n. 2.
Robertus, archidiaconus , XX, 49.
Robertus , cantor Tiberiadensis , XL , 88.
Robertus, monachus S. M. Vallis Josaphat, XXI, 51.
Robertus, filius Fulconis, IV, 27.
Robertus de Aquila , IX , 35.
Robertus Argeloth , Nazareni episcopi pincerna , IX, 35.
Robertus de Cesarea , LIV, 110.
Robertus Cocus, XXXII , 79.
Robertus Crispini , pincerna regis, XXVI , 61.
Robertus , Iterii filius , XXIII , 56.
Robertus Fraisnel, miles templarius, XLII , 90.
Robertus de Franco Loco , XVIII , 47.
Robertus Giffarz , V, 28.
Robertus de Laitot , IV, 27.
Robertus de Melia, XXI , 52.
Robertus de Pinkeni, XXXVI, 84; XL1II , 92.
Robertus de Sancto Loth , IV, 27.
Robertus de Vizpont, IV, 27.
Rogerius, episcopus Ramatensis, VI, 30 ; VIII, 34; XVIII, 46; XX, 49.
Rogerius, Constantinus decanus, XXIII, 55.
Rogerius, Antiochenus princeps, IV, 26.
Rogerius, Calabriæ dux, XXI ,51.
Rogerius Carnotensis, XX, 49.
Rogerius de Laficara , XIII , 40.
Rogerius de Naza , XIII , 40.
Rogerius de Pomaria, maritus Alberedæ, III , 25; XXI, 5».
Rogerius de Roseth, VI, 30; VIII, 34.
Rohais, cf. Paganus de — .
Rohardus , XIV, 41; XVII, 44; XVIII , 47.
Rohardus, Cayphæ dominus, XLVI, 96.
Rohardus. Hierosolymitanus castellanus, XXXVIII, 86.
Rohardus de Joppe, XXXVI , 84.
Rohardus Neapolitanus , XXXIV, 81.
Rohes, cf. Arnulfus de — .
Rolandus , presbyter cardinalis S. Mariæ , S. R. E. cancellarius , XXVII , 63 ;
XXVIII , 67 ; XXX, 72 ; XXXI , 78.
148
INDEX GENERALIS.
Rolandus do Terceval , XLVII, 97.
Rfimanus de Podio , maritus Richildis, Y , 28 ; XVIII , 47; XXIX, 70.
Romoaldus, cardinalis diaconus. II, 23.
Rorgo Fretellus , Galileæ cancellarius, VII , 33.
Roseth seu Rosoi , cf. Roger ius de — .
Rossanensis parrochia , XXI , 51.
Rotbertus , cf. Robertus.
Ruga Januensium , via civitatis Acconensis , LUI, 109.
Rundels , cf. Theobaldus.
S
Sacci, castrum, XXI, 52; XXXI, 74.
Sada seu Sado , marescalcus regis, XXYI, 61 ; XXIX , 70.
Sancta Anna, de Galat ecclesia, III, 24: XIII, 38; XXI, 52; XXXI, 74.
Sancta Crux, capella in castro Joppensi, XXXYIII, 85.
Sancta Lucia, ecclesia in parrochia Cusentina, XXXI, 74.
Sancta Luc-ia et S. Maria de Fossis, ecdesia, XXI, 51.
Sancta Maria, ecclesia territorii Catulæ , in Apulia, XXI, 52.
— ecclesia sub castro Paternone, XXI, 52; XXII, 54; XX Y , 59;
XXX, 71.
— ecclesia apud castrum S. Mauri, XXXI, 75.
— de Cafaro , ecclesia in parrochia Cassanensi, III, 25; XXXI, 75.
— de Calatahameth , ecclesia in parrochia Mazariensi , XXI , 52 ;
XXXI, 74.
— de Castro, ecclesia in parrochia Cassanensi, XXI, 51.
— de Ferro, monasterium, LYII , 118.
— de Fossis, ecclesia in parrochia Cusentina, XXXI, 74.
— de Guardia , monasterium, in ecclesia Cusentina , XXXI, 74.
— de Josaphat , ecclesia in Accon , LUI , 110.
— de Taranito , ecclesia in Constantinopoli , XLY, 94.
Sancta Maria Magdalena, ecclesia prope Messanam, III, 24; XXI, 52; XXXI,
74.
Sancta Maria Magdalena, ecclesia sita sub Paternone, XXI, 52; XXII, 54;
XXY, 59; XXX, 71; XXXI, 73.
Sancta Perpetua, ecclesia in civitate Tarentina, 111,25; XXI, 52; XXXI, 75.
Sancta Trinitas, ecclesia in territorio Monticini , XXI, 51 -, XXXI, 75.
Sancta Yenus, ecclesia, XXXI, 74.
Sancti Gabrielis prior, cf. G.
Sancti Georgii canonici , cf. Balduinus . Gilbertus , Jordanus, Hugo, Guillel-
mus Thuroldi.
Sancti Johannis Hospitalis alberga in Accon, XLYII, 98.
Sancti Mauri et Curiliani mare , III , 25.
Sancti Pauli de Antiochia abbas , cf. Bernardus.
Sancti Pancracii , planities, XXXI, 73.
Sancti Sepulcri priores, cf. Gerardus , Guillelmus, Nicolaus, Petrus. — sub-
prior, cf. Petrus — precentor, cf. Ansellus. — subcentor, cf. Guillelmus. —
thesaurarius, cf. Gaufridus. — prepositus, cf. Hugo. — canonicus, cf. Aime-
ricus. — monachi, cf. Balduinus, Gilbertus, Gosbertus , Petrus Bernard i ,
Petrus Calvus.
INDEX GENERALIS.
149
Sancto Abraham , cf. Balduinus de — .
Sancto Amando, cf. Guillelmus, Odo de — .
Sancto A.udomaro, cf. Galterius de — , princeps Tiberiadis.
Sancto Bertino, cf. Albericus de — .
Sancto Germano, cf. Nicolaus de — .
Sancto Lazaro , cf. Petrus de — .
Sancto Loth, cf. Robertus de — .
Sancto Quintino , cf. Jacobus de — .
Sanctus Angelus, ecclesia prope. Philinum , XXI, 51 ; XXXI, 75.
Sanctus Basilius, ecclesia in Anglonensi parrochia, III, 25; XXI, 52; XXXI,
75.
Sanctus Dimitrius , ecclesia in parrochia Cusentina, XXXI, 74.
Sanctus Georgius , castrum in territorio Ramatensi, XVIII, 46-, XLIX, 101.
Sanctus Georgius, ecclesia super Tiberiadem, XXVIII , 64; XL, 87; XLIX,
101.
Sanctus Georgius de Chaman casale situm juxta Medan , in terra Sueti ultra
mare Tiberiadis, à Guillelmo de Buris concessum, XIV, 40; XVIII, 47;
XXVIII, 65; XXIX, 70; XLIX, 102.
Sanctus Job, casale in terra Sueti ultra mare Tiberiadis, a Guillelmo de Buris
concessum, XVI, 43; XVIII, 47; XXVIII, 65; XXIX, 70; XLIX, 102.
Sanctus Johannes, ecclesia in parrochia Cusentina, XXXI, 74.
Sanctus Johannes Evangelista , ecclesia in territorio Monticini , XXI, 51;
XXXI, 75.
Sanctus Julianus, hospitale in Tiberiade a Guillelmo de Buris ædiûcatum ,
XI, 37.
Sanctus Helias , ecclesia apud Paternonum, XXXI, 73.
Sanctus Laurentius, ecclesia in parrochia Cassanensi , XXI, 51 ; XXXI, 75.
Sanctus Laurentius, capella in castro Joppensi , XXXVIII, 85.
Sanctus Lazarus , abbatia monialium in Antiochia, LVII, 117.
Sanctus Maurus, castrum in parrochia Rossanensi, III, 25; XXI, 51 ; XXXI, 75.
Sanctus Michael, ecclesia apud Paternonum, XXXI, 73 et 76.
Sanctus Michael de Fuscoaldo , in parrochia Cusentina, XXI, 51; XXXI, 74.
Sanctus Nicolaus de Laccone, ecclesia in territorio Monticini, XXI, 51 ; XXXI,
75.
Sanctus Paulus, casale, IV, 27.
Sanctus Paulus de Antiochia, monasterium, XLIV, 92.
Sanctus Petrus, ecclesia in Sicilia, XIII, 39.
Sanctus Petrus de Ferlito, monasterium in parrochia Cusentina, XXXI, 74.
Sanctus Petrus Imperialis, III, 25; XXXI, 76.
Sanctus Petrus de Renda, XXXI, 74.
Sanctus Philippus, ecclesia apud Paternonum, XXXI, 76.
Sanctus Stephanus , ecclesia juxta civitatem Marturanam, XXI, 51 ; XXXI, 74.
Sanctus Theodorus, ecclesia in parrochia Cassanensi, III. 25; XXI, 51 ; XXXI,
75.
Sanctus Vincentius , ecclesia juxta oppidum Montem Altum, in parrochia Cu-
sentina, XXI, 51; XXXI , 74.
Sanson , canonicus Nazarenus.
Sapharabra, cf. Capharabra.
Saphari , cf. W. de — .
Saphe seu Saphet, casale in territorio Neapolitano, XVIII , 47 ; XXVIII, 65;
XXIX, 70-, XLIX, 102.
150
INDEX GENERALIS.
Saphiria seu Saphoria , cf. Caphyria.
Sardanas ( Zerdena ), casale in territorio Tyri, XVIII, 46; XXVIII, 65; XXIX,
69; XLIX , 101 et 102.
Scifus Straticus, XXI, 51; XXXI , 75.
Sebastensis episcopus , cf. Reinerius.
Sebezeb, cf. Zebezeb.
Senescalcus regis, cf. Jocelinus III comes Edessensis.
Sennes, cardinalis, archiepiscopus Capuanus, II, 23; III, 26.
Septem Molis, cf. Agnes; Gaufridus filius Radulfi , Mazelina uxorRadulfi,
Radulfus de — .
Sepulcro, cf. Gai tenus de — .
Serio, cancellarius Tiberiadis. X, 36; XI, 37.
Serra, casale Balduini Ramatensis, XXVIII, 64; XLIX, 101.
Siccavilla , cf. Guismundus de — .
Sidonienses episcopi, cf. Amalricus , Bernardus , Radulfus, cancellarius regis.
Signorectus, notarius, LIII, 109.
Signorectus, filius Anonis, LIII, 109.
Simon, Sicilie ducis filius, XXI, 52; XXXI, 74.
Simon, constabularius regis, V, 28.
Simon de Lahaix, XXXII , 79.
Simon Tiberiadensis , XXIX, 70.
Siph ( Ziph\ casale Huberti de Pazi , XVIII, 46; XXIX, 69.
Soesme, casale in terra Sueti, ultra flumen Jordanem, VI, 29; VIII, 33 ; XVIII,
46; XXVIII, 65; XXIX, 69; XLIX, 102.
Stephania, uxor Rainaldi Montis Regalis et Hébron domini, XLI , 89.
Stephania, soror Hugonis de Ibelino, XXXII, 79.
Stephanus, cardinalis Prenestinus episcopus, XXII, 54; XLIX, 104.
Stephanus, patriarcha Hierosolymitanus, XVI, 43; XVII, 44; XVIII, 47.
Stephanus , episcopus Mazariensis , XIII , 40.
Stephanus ( frater), olim Berytensis episcopus, postea Bellimontis abbas, LI,
107; LII, 108.
Stephanus , prior S. M. de Josaphat , XXXII , 79.
Stephanus , prior Nazarenorum canonicorum , XXXV, 83.
Stephanus , canonicus Montis Syon , consanguineus Rainaldi Antiocheni prin-
cipis.
Stephanus, monachus S. M. de Josaphat , XXIII, 55; XXXII, 79.
Stephanus, dispensator, XX, 49.
Stephanus, vices gerens regii cancellarii, XXXIII, 81.
Stephanus Bellimontis, cisterciensis monachus, LI, 107.
Stephanus Francigena , XXXII , 79.
Stephanus de Neapoli, XXXIV, 82; XXXVI , 84.
Suesme, cf. Soesme.
Sueti terra, in qua [Sueta oppidum], casalia S. Georgius de Chaman , S. Job ,
Soesme et Zebezeb sita erant, XVIII , 46 ; XXVIII , 65 ; XXIX, 69 et 70 ;
XLIX, 102.
Suffie, LVII , 117 et 118.
Syloe, fons, XVIII, 45; XXVIII, 65; XXIX, 68; XLIX, 101. —, molendina,
XI , 37; XXVIII, 64.
Syloe , cf. Petrus de — .
INDEX GENERALIS.
151
T
Tancredus , VI , 30.
Tancredus , princeps Antiochenum, VIII, 34; XVIII , 45.
Tannoch, cf. Thanis.
Taphilia, cf. Martinus de — .
Taporum , cf. Hubertus.
Tarphim, casale quondam Gumfridi de Turri, XXVIII, 64; XLIX , 101.
Templi militiæ magistri, Arnaldus de Turre R,ubea, Ebrardus. — dapiferi , cf.
Girardus de Ridefort, Guillelmus. — magnus preceptor, cf. Gilbertus Arayl.
— fratres , cf. Otho de Chaorzos , Robertus Fraisnel , Ursus de Alneto.
Templi Domini abbates , cf. Gaufridus , Maurus. — prior , cf. Achardus. —
capellanus , cf. Amicus.
Terceval, cf. Rolandus de — .
Terricus de Moneta, LVII, 118.
Tetbaldus, cf. Theobaldus.
Thaerisibena, casale regis Balduini III in territorio Tyrensi, XXVI, 60.
Thanis seu Tannoch ( Ta’anuk , quære sub long. 35° 14' et iat. 32° 31' in Van
de Velde Palestinæ chorographia), casale in Galilea, IX, 36; XXII, 54;
XXIV, 56; XXV, 58; XXVIII, 64; XXX, 71; XXXV, 82; XLIX, 101 ;
LV, 112; LVI, 116.
Theobaldus, canonicus Nazarenus, XL, 88.
Theobaldus de Forneriis, monachus S. M. de Josaphat , XX III, 56.
Theobaldus de Nigella , VI, 30 ; VIII , 34 ; XVIII , 46 ; XXIX , 69.
Theobaldus Rundels , V , 28.
Theodewinus, cardinalis episcopus S. Rufinæ , XXI, 53; XXV, 59.
Theophania , uxor Amalrici, Neapolitani vicecomitis, XXXIX, 86.
Thomas, presbyter cardinalis tituli Vestinæ, XXV, 59.
Thomas, Bethleemitanus episcopus, S. S. A. legatus, LI, 106; LII, 108; LIII,
109; LV, 112.
Thomas , archidiaconus Cesariensis, XLVII , 98.
Thomas de Cesarea, LIV, 110.
Thomas Constantini, LIV, 111.
Thomas de Malgastel , castellanus Tyri, XLVI, 96.
Thomas Marrocenus , patriarcha Constantinopolitanus , XLV , 94.
Thomas Ramatensis, XV, 42.
Thuroldi , cf. Guillelmus.
Tiberiadenses episcopi, cf. Gérard us , Herbertus. — cantor, cf. Robertus.
Tiberiadenses domini , cf. Galileæ principes.
Tiberiadensis , cf. Simon, Warmundus.
Tieta, cf. Guillelmus de — .
Tirone, cf. Rainaldus de
Torone, cf. Humfridus, Elisabeth uxor Humfridi III.
Torpeiensis (?) episcopus , cf. Benedictus.
Tortus, cf. Johannes.
Traynensis et Messanensis episcopus, cf. Gaufridus.
Tripolis civitas, LIX, 120.
Tripolis comes , cf. Ramundus III , procurator regni Hierosolymitani.
Tristagnus de Dumo, III, 25; XXI, 51 ; XXXI, 75.
152
INDEX GENERALIS.
Taro de la Sciarra, collis prope Antiochiam, LVII, 118.
Turri, cf. Gumfredus de, Reinerius.
Turre Rubea , cf. Arnaldus de — .
Turs , cf. Gaufridus de — .
Tymini seu Galgala (Tenami? ) , casale situm sub latere Montis Carmeli in
territorio Cayphæ, VI, 30; VIII, 34; XVIll, 45; XXIX, 68; XLIX , 101
et 102.
Tyrensis archiepiscopi , cf. Guillelmus, Petrus. — archidiaconus, cf. Johanies.
Tyri castellanus, cf. Thomas de Malgastel.
Tyrus civitas, cf. Castrum novum Tyri, Porta Sidoniensis.
V
Ubaldus, cf. Hubaldus.
Uch , cf. Paganus de — .
Ulricus, vicecomes Neapolitanus, VI, 31; VIII, 35; XVII, 44; XVIII, 47;
XXVI, 61 ; frater Petri.
Umfridus , cf. Humfridus.
Urbanus papa IV , LIV, 1 10 ; LVI, 116.
Ursus de Alneto, miles Templarius, XLII , 90.
V
Vaccarius seu Vacherius, cf. Bernardus, Johannes.
Valenciennes, cf. Johannes de —,
Vassallus, cardinalis diaconus Sancti Eustachii, XXI, 53.
Vendôme , cf. Guillelmus de — .
Veneti, LI , 107.
Villanus, cardinalis presbyter Sancti Stephani in Caelio Monte, XXV, 59.
Vizpont , cf. Robertus de — .
W
W. Capreolus, IV, 27.
W. de Saphari, XVI, 43.
Walterius, cf. Galterius.
Warmundus, XVI, 43.
Warmundus, patriarcha Hierosolymitanus, VII, 32; VIII, 34; IX, 35; XII,
37; XIV, 41; XV, 42; XLII, 90.
Warmundus de Cheresio, filius Adonis, VI, 30; VII, 33; VIII, 34; XVIII, 46.
Warmundus Tiberiadensis , XXXIII, 80; XXXVI, 84.
Wido, cf. Guido.
Willelmus , cf. Guillelmus.
Wul ferius, XX , 49 et 50.
Wulgrinus diaconus.
INDEX GENERALIS.
153
Y
Ydricus, cf. Edricus.
"Ysiaco , cf. Radulfus de — .
Z
Zebezeb, casale in terra Sueti a Theobaldo de Nigella concessum , VI, 30;
VIII, 34; XVIII, 46; XXVIII, 65; XXIX, 69; XLIX , 102.
Zonia , gastina adjacens casali Darchiboam , XV, 42.
ERRATA.
Page 11, intervertir l'ordre des notes 3 et 4.
Page 19, note 2, ligne 2, au lieu de : 1167, lisez : 1267.
Page 27, ligne 6, au lieu de : piscariam suam, lisez : piscariam suam Agrest.
Page 101, ligne 18, au lieu de : de bonis quoque, lisez : de donis quoque.
11
GETTY CENTER LIBRARY MAIN
D 1 B4 v.19 BKS
c- 1 Delaborde, H. -Franco
Chartes de Terre Sainte provenant de l'A
3 3125 00220 6791